Anh hùng Phi lý (Absurd Hero): Sống hết mình giữa thế gian “vô nghĩa”

Sáng ngày 1 tháng 11 năm 1755 — ngay giữa đại lễ Các Thánh — thành phố Lisbon hoa lệ đã bị san phẳng hoàn toàn.

Vào thời điểm ấy, Lisbon không chỉ là thủ đô phồn thịnh, mà còn là biểu tượng của đức tin. Đang khi các thánh đường chật nín người dự lễ, một cơn địa chấn kinh hoàng bất ngờ ập đến – kéo theo sau là sóng thần và những trận hỏa hoạn rực cháy suốt nhiều ngày đêm.

Trong phút chốc, hàng chục ngàn người tử nạn, bị vùi lấp dưới chính đống đổ nát của chính nơi mà họ hằng tin cẩn nương nhờ.

Trước khi xảy ra biến cố này, tư tưởng bao trùm khắp châu Âu là Thuyết Lạc quan — niềm tin rằng chúng ta đang sống trong “thế giới tốt đẹp nhất có thể”. Rằng mọi bi kịch đều là một phần trong kế hoạch “hoàn hảo” do tạo hóa an bài.

Trận động đất Lisbon đã đập tan ảo tưởng ấy. Đứng trước đống hoang tàn, con người không khỏi bàng hoàng: Thế này là sự “an bài” kiểu gì đây? Tại sao những con chiên ngoan đạo phải bỏ mạng, trong khi các kỹ viện “ăn chơi sa đọa” gần đó thì chẳng hề hấn gì?

Lần đầu tiên, nhân loại cùng nhìn vào “khoảng không” vô tận – và chỉ nhận lại một sự im lặng đến rợn người.

Điều này vẫn đang xảy ra trong thế giới hôm nay. Thực tế, mỗi chúng ta đều từng trải qua những “trận động đất Lisbon” của riêng mình. Nào là các bi kịch toàn cầu như chiến tranh, dịch bệnh — người vô tội thì ngã xuống, còn kẻ bạo chúa lại bình yên vô sự. Rồi đến những nỗi đau rất đỗi riêng tư — như bị người “đầu ấp tay gối” phản bội, bị chẩn đoán mắc một căn bệnh nan y không rõ lý do, hay đơn giản là phút giây thảng thốt khi nhận ra kết quả của 10 năm cống hiến cho công việc chỉ là một cảm giác “trống rỗng” tận cùng.

Trong những khoảnh khắc ấy, chúng ta đối mặt với thứ mà triết gia Albert Camus gọi là Sự Phi lý (The Absurd).

Theo Camus, sự Phi lý không nằm ở bản thân thế giới. Thế giới vốn dĩ chỉ đơn thuần tồn tại, hoàn toàn thờ ơ và tĩnh lặng. Đúng hơn, nó nảy sinh từ mâu thuẫn giữa khát khao tìm kiếm ý nghĩa của con người và sự im lặng lạnh lùng của thế gian.

Chúng ta gào lên “Tại sao?”, nhưng vũ trụ chẳng màng đáp lời. Chính đó là thứ tạo nên cái gọi là Phi lý.

Đa số đều tìm cách trốn chạy sự giằng xé này bằng cách “gây tê” cảm xúc, hoặc cố gượng ép một lời giải thích kiểu như: “Mọi chuyện đều có lý do của nó!”.

Nhưng Camus đề xuất một hướng giải quyết khác. Ông khuyên ta hãy ngừng chạy trốn — để thay vào đó nhìn thẳng vào thực tại và mỉm cười. Rằng ta hãy trở thành hiện thân của cái ông gọi là Anh hùng Phi lý (The Absurd Hero).

Tóm tắt nội dung chính

• Hình tượng Anh hùng Phi lý được Camus lấy cảm hứng từ biểu tượng Sisyphus trong thần thoại Hy Lạp, để qua đó ám chỉ đặc tính của kiếp nhân sinh: một chuỗi nỗ lực nhọc nhằn, lặp đi lặp lại và hoàn toàn “vô nghĩa” nếu đứng từ góc nhìn của vũ trụ.
• Sisyphus là “anh hùng”, bởi ông nhận thức rõ sự vô nghĩa của hình phạt nhưng vẫn bình thản đối diện với nó. Thay vì đầu hàng hay tự huyễn hoặc bản thân, ông chọn cách “nổi loạn” bằng việc tiếp tục tiến lên với lòng tự trọng và ý chí sắt đá.
• Anh hùng Phi lý được đặc trưng ở sự Sáng suốt (khước từ ảo tưởng), Nổi loạn (không để sự vô nghĩa đè bẹp nhân phẩm) và Đam mê (sống trọn vẹn từng khoảnh khắc hiện tại).
• Theo Camus, hạnh phúc của Sisyphus không đến từ việc chinh phục đỉnh cao, mà từ việc chấp nhận và làm chủ số phận.
• Bằng cách suy tưởng về hình mẫu Anh hùng Phi lý, con người hiện đại có thể tìm thấy sức mạnh nội tại để vượt qua nghịch cảnh (vd: công việc nhàm chán, bệnh tật hay tù đày), sống hết mình, cũng như học được giá trị của sự đồng cảm chân thành giữa người với người.

Anh hùng Phi lý là ai?

Để giải thích làm thế nào cá nhân có thể tồn tại giữa thế gian thờ ơ mà không rơi vào “điên loạn”, Camus sử dụng một câu chuyện được truyền tụng từ thời cổ đại: Huyền thoại Sisyphus.

Trong thần thoại Hy Lạp, Sisyphus là vị vua sáng lập thành Corinth – một kẻ nổi danh xảo quyệt và mưu mô nhất trần gian. Vì tội dám lừa gạt Thần Chết và “qua mặt” các vị thần, Sisyphus phải chịu một hình phạt nghiệt ngã: Đẩy một tảng đá khổng lồ lên đỉnh núi cao. Nhưng trớ trêu thay, cứ mỗi khi tảng đá chạm đến đỉnh, nó lại lăn ngược xuống vực thẳm. Thế là Sisyphus lại phải lầm lũi đi xuống, bắt đầu lại từ đầu. Cứ thế, vòng lặp ấy kéo dài VĨNH VIỄN không hồi kết.

Với các vị thần, đây là sự đày đọa tột cùng — một dạng “lao dịch” vô vọng. Chẳng có gì bào mòn tinh thần con người khủng khiếp hơn việc phải dốc cạn sinh lực vào một công việc mà họ biết rõ là hoàn toàn vô nghĩa.

Vì sao Sisyphus lại là “Anh hùng”?

Nhưng ngạc nhiên thay, Camus không xem Sisyphus là kẻ thất bại. Ngược lại, ông cho rằng đây mới là hình mẫu “anh hùng” lý tưởng.

Tại sao? Bởi vì Sisyphus tỉnh thức.

Nếu Sisyphus còn nuôi hy vọng rằng “biết đâu lần này tảng đá sẽ nằm yên trên đỉnh”, ông sẽ mãi là nô lệ của hy vọng – là nạn nhân của nỗi thất vọng mỗi khi tảng đá rơi xuống.

Nhưng Sisyphus của Camus không hy vọng. Ông biết tảng đá rồi sẽ rơi xuống. Ông hiểu rõ sự vô nghĩa trong công việc mình làm. Vậy mà, ông vẫn bình thản bước xuống núi để đối diện với tảng đá một lần nữa.

Chính sự tỉnh thức này đã biến hình phạt thành một khúc “khải hoàn”. Bằng cách chấp nhận số phận mà không hề cam chịu, ông đã có thể vượt lên trên định mệnh nghiệt ngã của chính mình.

Chân dung Anh hùng Phi lý

Anh hùng Phi lý không phải một kẻ chinh phục lẫy lừng như Napoleon, cũng chẳng phải một vị thánh siêu việt cõi trần. Họ được đặc trưng ở ba phẩm chất rất “người” như sau:

• Sáng suốt (Lucidity): Họ từ chối hành vi tự lừa dối bản thân. Họ chấp nhận rằng đời người là hữu hạn, vũ trụ này vốn dĩ hờ hững, và cái chết là điểm tận cùng của mọi thứ. Vì vậy nên họ khước từ mọi suy nghĩ “huyền hoặc” — bấu víu vào niềm tin mù quáng hay các hệ tư tưởng viển vông chỉ để đổi lấy chút an ủi giả tạo.
• Nổi loạn (Rebellion): Dù thấu hiểu mọi nỗ lực đều vô ích, họ vẫn kiên quyết không để sự vô ích ấy đè bẹp ý chí. Họ đẩy “tảng đá” – đơn giản vì nó là tảng đá CỦA HỌ. Sự nổi loạn ở đây không phải là nỗ lực thay đổi trật tự vũ trụ; cốt lõi của nó là thái độ cự tuyệt, không cho phép thế gian tước đoạt nhân phẩm của bản thân.
• Đam mê (Passion): Vì không trông chờ vào “kiếp sau” hay tương lai tươi sáng xa xôi nào đó, Anh hùng Phi lý quyết định sống trọn khoảnh khắc hiện tại. Họ trân trọng phẩm chất của từng trải nghiệm thực tại: hơi ấm ánh nắng mặt trời trên da thịt, vị chát của ly rượu vang, hay một cái chạm tay đồng cảm — thay vì mải miết đi tìm một ý nghĩa siêu hình đằng sau mọi sự.

Camus đúc kết bài tiểu luận của mình bằng một nhận định gây “chấn động” như sau:

“Nỗ lực hướng tới đỉnh núi là đủ để thỏa mãn trái tim con người. Chúng ta phải hình dung Sisyphus đang hạnh phúc.”

Sisyphus hạnh phúc không phải vì chinh phục được đỉnh núi, mà vì ông đã làm chủ được hành trình của mình. Tảng đá đó, nỗi đau đó, là CỦA ÔNG.

Anh hùng Phi lý có phải là tư tưởng hư vô?

Chỉ có một vấn đề triết học thực sự đáng bàn luận: Tự sát. Đánh giá xem cuộc đời này có đáng sống hay không – đó chính là câu hỏi cốt lõi của triết học.

Albert Camus

Một khi chấp nhận rằng vũ trụ hoàn toàn im lặng — rằng những thảm kịch như trận động đất Lisbon chẳng ẩn chứa mục đích cao cả nào, và rằng những nỗi đau nhân loại phải gánh chịu thì không hề nằm trong một “kế hoạch tạo hóa cao cả” nào — cũng là lúc cá nhân bị đẩy đến bên bờ “vực thẳm” của sự vô nghĩa.

Theo Camus, có ba cách để con người phản ứng trước sự thật nghiệt ngã này:

1. Tự sát về thể xác (Physical Suicide)

Đây là lối thoát của những người rơi vào vực thẳm của Chủ nghĩa Hư vô (Nihilism). Họ lập luận rằng: nếu cuộc đời không có ý nghĩa tự thân, thì nó chẳng có gì đáng sống cả.

Camus bác bỏ lựa chọn này ngay lập tức. Ông cho rằng tự sát thực chất là thú nhận rằng “cuộc đời này quá sức chịu đựng đối với tôi”. Nó giải quyết sự Phi lý bằng cách tiêu diệt luôn chủ thể đang đặt câu hỏi.

Nói cách khác, tự sát không phải lời giải đáp, mà chỉ là đầu hàng vô điều kiện.

2. “Tự sát” trong tư tưởng (Philosophical Suicide)

Đây là phản ứng phổ biến nhất. Khi nhìn vào khoảng không vô định, con người thường nhắm mắt lại và thực hiện một “cú nhảy đức tin” vào các hệ thống niềm tin giúp xoa dịu thực tại. Ví dụ:

• Tôn giáo: “Thượng đế có một kế hoạch nhiệm màu mà trí tuệ phàm trần không thể thấu triệt.”
• Chính trị: “Lịch sử đang tiến về một viễn cảnh đại đồng (Utopia) tốt đẹp.”
• Khoa học: “Công nghệ rồi sẽ chinh phục cái chết và giải mã mọi bí ẩn.”

Camus gọi đây là “Tự sát triết học” (Philosophical Suicide) – vì nó “bức tử” tư duy hoài nghi và năng lực đối diện với thực tại. Nó xoa dịu nỗi đau phi lý bằng cách giả vờ như sự im lặng của vũ trụ không hề tồn tại – rằng con người nên thay thế hiện thực gai góc bằng một ảo tưởng êm ái.

(Ghi chú: Ngay cả “Bước nhảy đức tin” của Kierkegaard cũng bị Camus xếp vào nhóm này, vì nó bám víu vào điều bất khả để trốn tránh áp lực của thực tại).

3. Nổi loạn (Rebellion)

Với Camus, đây là con đường duy nhất để sống thực với kiếp người. Anh hùng Phi lý đứng ngay mép vực, nhưng họ từ chối nhảy xuống (tự sát thể xác) và cũng khước từ việc nhắm mắt lại (tự sát trong tư tưởng).

Thay vào đó, họ lựa chọn đứng vững. Họ chấp nhận rằng cuộc đời này không có một ý nghĩa tối hậu nào cả, nhưng chính vì thế mà họ quyết định sống trọn vẹn và nồng nhiệt nhất. Tâm thế của họ là:

“Vũ trụ có thể lạnh lùng với tôi, nhưng tôi tuyệt đối không thờ ơ với cuộc đời mình. Tôi sẽ sống, sẽ sáng tạo và yêu thương, bất chấp mọi sự câm lặng đang bủa vây xung quanh.”

Tôi nổi loạn, thế nên tôi tồn tại.

Albert Camus

So sánh Anh hùng Phi lý với các hình mẫu hiện sinh khác

Rất dễ nhầm lẫn Anh hùng Phi lý với các hình tượng hiện sinh khác như Hiệp sĩ Đức tin của Kierkegaard hay Siêu nhân (Übermensch) của Nietzsche. Thoạt nhìn, họ đều là những “con cừu đen” – những kẻ phản kháng đơn độc đi ngược lại suy nghĩ của số đông. Nhưng nếu quan sát kỹ, ta sẽ thấy mỗi người đang đặt cược vào những ván bài hoàn toàn khác biệt.

Với Hiệp sĩ của Đức tin (Kierkegaard)

Cả hai đều đối mặt với những điều bất khả, nhưng sự khác biệt nằm ở “cú nhảy” tinh thần của họ.

• Hiệp sĩ Đức tin chọn Sự phó thác. Hãy thử hình dung bạn là cha mẹ của một đứa trẻ mắc bệnh nan y. Vị Hiệp sĩ sẽ nói: “Y học cho rằng không còn hy vọng, nhưng tôi đặt niềm tin vào sự Phi lý. Tôi tin rằng Thượng đế/ Trời Phật sẽ cứu rỗi đứa bé.” Họ tìm thấy sự bình yên bằng cách ký thác số phận cho một Quyền năng Tối cao.
• Anh hùng Phi lý chọn Sự thách thức. Họ nhìn vào đứa trẻ ấy và thừa nhận: “Khoa học cho rằng không còn hy vọng, và tôi cũng chẳng thấy vị Thượng đế nào đến giải vây. Nhưng tôi sẽ ngồi bên giường bệnh, nắm lấy đôi tay này, và trao hiến trọn vẹn yêu thương vào từng giây phút cuối cùng.” Nói cách khác, họ tìm thấy sức mạnh từ việc kiên quyết không để bi kịch nghiền nát nhân tính của mình.

Ở một góc độ nào đó, hai hình mẫu này có thể xem như hai mặt của cùng một đồng xu mang tên Chân thực (Authenticity). Vị Hiệp sĩ nhìn xuống vực thẳm và tin rằng: “Tôi sẽ được đỡ lấy”. Anh hùng Phi lý thì nhìn vào đó và dõng dạc tuyên bố: “Sẽ chẳng có ai đỡ lấy tôi cả, nhưng tôi sẽ không gục ngã.”

Với Camus, Hiệp sĩ Đức tin đang “tự sát” trong tư tưởng khi nương tựa vào hy vọng tôn giáo để trốn tránh mâu thuẫn ở thực tại.

Ngược lại, với Kierkegaard, Anh hùng Phi lý thì bị mắc kẹt trong “sự cam chịu vô tận” (infinite resignation) — một lựa chọn tuy cao quý, nhưng lại đánh mất niềm hân hoan của sự nhiệm mầu.

Đọc thêm: Chủ nghĩa hiện sinh Kitô giáo – Từ giáo điều đến Thực tại tối hậu

Với Siêu nhân – Übermensch (Nietzsche)

“Siêu nhân” của Nietzsche là một nghệ sĩ của ý chí. Anh ta khao khát đập tan các giá trị cũ để kiến tạo nên hệ giá trị mới, luôn mong muốn vươn tới điều gì đó vĩ đại hơn bản thân ở hiện tại.

Ngược lại, người anh hùng của Camus thì “khiêm nhường” hơn. Sisyphus không cố gắng đẽo gọt một tảng đá xịn hơn hay tìm một ngọn núi cao hơn để chinh phục. Ông cũng chẳng mưu cầu sự “tiến hóa” hay trở thành thần thánh.

• Übermensch hướng về Tương lai, vào việc xây dựng di sản và kiến tạo ý nghĩa.
• Anh hùng Phi lý bám trụ ở Hiện tại, vào việc bền bỉ đối diện với thực tại trần trụi.

Anh hùng Phi lý không cần phải thay đổi thế giới để thấy nó đáng sống. Họ chỉ cần cảm nhận hơi ấm ánh nắng trên gương mặt trong lúc “oằn lưng” đẩy tảng đá. Họ tìm thấy những “ý nghĩa nhỏ bé” ngay trong chính cuộc đấu tranh – thay vì đòi hỏi một vương quốc hay di sản vĩ đại để chứng minh sự tồn tại của mình.

Hiện thân của Anh hùng Phi lý trong đời sống

Anh hùng Phi lý không chỉ là một khái niệm “văn chương” nghe cho “vui tai”; thực tế, chúng ta có thể nghiệm ra từ đó một tâm thế sống, một điểm tựa tinh thần khi bản thân bị đẩy vào “chân tường” của sự vô nghĩa.

Ví dụ #1: Chàng cận vệ ngang tàng (Phong ấn thứ bảy)

Trong kiệt tác Phong ấn thứ bảy (The Seventh Seal) của Ingmar Bergman, hai nhân vật cùng đối diện với Cái Chết Đen (Bệnh dịch hạch) — biểu tượng của sự Phi lý tột cùng — theo hai cách hoàn toàn trái ngược:

• Hiệp sĩ (Antonius Block)

Ông bị sự câm lặng của Thượng đế đày đọa. Block khao khát một mục đích cao cả, một lời giải đáp thỏa đáng cho đau khổ xung quanh mình – nhưng chỉ nhận lại sự thinh lặng. Ông rơi vào khủng hoảng vì lý trí không cho phép thực hiện “bước nhảy của đức tin”, nhưng trái tim lại không cam lòng trước hư vô.

“Ta muốn tri thức! Không phải đức tin, không phải giả thuyết, chỉ tri thức thôi. Ta muốn Thượng đế chìa tay ra, tháo bỏ lớp màn che mặt và trò chuyện trực tiếp với ta.”

• Chàng Cận vệ (Jöns)

Ngược lại, Jöns chính là hiện thân của Anh hùng Phi lý. Anh nhìn vào dịch bệnh, sự tàn khốc và sự im lặng của Thượng đế – rồi chỉ đơn thuần nhún vai nhẹ bẫng.

Anh chấp nhận thế giới là một mớ hỗn độn, nhưng không vì thế mà rơi vào tuyệt vọng. Jöns lăn xả giải cứu một cô gái khỏi tay kẻ thủ ác, thưởng thức ly rượu vang trong sảng khoái, và không ngại pha những trò trào phúng cay độc.

Khi Thần Chết gõ cửa, Jöns không cầu nguyện xin ơn cứu rỗi giống như chàng hiệp sĩ. Anh đứng thẳng lưng, mở to mắt đối diện với khoảnh khắc cuối cùng.

Câu chuyện của Jöns là minh chứng cho thấy rằng, con người không cần đến những giáo điều “rập khuôn” để sống tử tế. Điều duy nhất quan trọng là lòng can đảm để không đánh mất nhân tính giữa một vũ trụ đầy vô cảm.

“Trong bóng tối, ngài sẽ chẳng tìm thấy ai lắng nghe tiếng than khóc hay mủi lòng trước nỗi đau của ngài đâu. Hãy lau nước mắt và đối diện với sự hờ hững của vũ trụ đi!”

Vũ điệu Tử thần

Ví dụ #2: Người tù “chăn kiến”

Cha tôi từng kể về một người đàn ông bị giam cầm trong những năm tháng bao cấp thiếu thốn và ngột ngạt. Bị nhốt trong căn xà lim chật hẹp, không sách vở, không tương lai, không một tia hy vọng về ngày trở về — sự tồn tại của ông quả đã rơi xuống đáy sâu của cái gọi là “vô nghĩa”.

Thế nhưng, người tù nhất quyết không để bốn bức tường đá nghiền nát ý chí mình. Mỗi ngày, ông đều đặn thực hiện một nghi thức kỳ lạ: “Chăn kiến”. Ông tỉ mẩn quan sát những con kiến bé xíu bò ngang sàn nhà, chắt chiu từng vụn bánh ít ỏi từ khẩu phần ăn để nuôi chúng, thậm chí vẽ đường cho chúng đi.

Trong mắt quản ngục, ông không khác gì một gã điên. Nhưng với người tù, đàn kiến ấy là cả một “vũ trụ”.

Người tù đã tự kiến tạo “ý nghĩa nhỏ bé” ở nơi vốn dĩ chẳng có ý nghĩa nào tồn tại. Ông kiên nhẫn đẩy “tảng đá” của mình – không phải vì mong cầu phần thưởng, mà vì hành động chăm sóc ấy đã giữ cho phần “Người” trong ông không bị chết dần chết mòn.

Đọc thêm: Vẻ đẹp cuộc sống – 8 cách tìm thấy niềm vui từ những điều giản dị quanh ta

Ví dụ #3: Một công việc bạn chán ghét

Phần lớn chúng ta sẽ không phải đối mặt với đại dịch hay lao tù, nhưng hẳn ai cũng từng nếm trải sự phi lý của một công việc “vô hồn”. Ví như tôi đây – nhiều năm  về trước, tôi từng thấy bản thân ở trong tình huống tương tự: những đầu việc lặp đi lặp lại đầy vô nghĩa, cộng thêm những cuộc “đấu đá” vặt vãnh nơi công sở.

Trong trường hợp đó, đa phần sẽ chọn một trong hai cách phản ứng sau:

• Hoặc buông xuôi và trở nên cay nghiệt, lười biếng;
• Hoặc giả vờ hùa theo đám đông với những khẩu hiệu giả tạo.

Nhưng tôi đã chọn con đường thứ ba: Nổi loạn. Tôi chấp nhận công việc đó thuần túy là một cuộc “giao dịch” sòng phẳng. Tôi ngừng tìm kiếm sự thỏa mãn cá nhân hay “lẽ sống” trong việc kiếm tiền. Tôi hoàn thành nhiệm vụ được giao với sự sắc bén lạnh lùng — vì lòng tự trọng của tôi từ chối tự biến mình thành một kẻ bất tài — rồi quẹt thẻ tan làm đúng giờ.

Bằng cách tách biệt bản sắc cá nhân khỏi công việc, tôi đã biến nó từ “nhà tù” thành một “công cụ” hữu ích. Lương tháng trở thành nguồn lực giúp tôi nuôi dưỡng cuộc sống thực sự: học tập, viết lách và những người tôi yêu quý. Ở phương diện nào đó, tôi đang tuyên bố thầm lặng như sau:

“Anh có thể mua thời gian của tôi, nhưng anh không bao giờ mua được linh hồn tôi.”

Giống như Sisyphus, tôi đẩy “tảng đá” của mình trong tâm thế vui vẻ, bởi tôi biết rõ “tảng đá” không hề làm chủ được tôi.

Đọc thêm: Bạn đang sống hay tồn tại? Khoảng cách giữa “sinh tồn” và “hiện hữu”

Vì sao cần đón nhận sự Phi lý?

Vì sao phải chọn con đường chông gai này? Sao cứ phải bền bỉ nổi loạn chống lại vũ trụ câm lặng, thay vì lẩn trốn vào một ảo tưởng ngọt ngào cho êm ái?

Câu trả lời rất đơn giản: vì ảo tưởng rồi cũng đến ngày “vỡ vụn”. Anh hùng Phi lý đón nhận thực tại không phải vì nó dễ dàng, mà vì đó là con đường duy nhất dẫn đến tự do đích thực.

Tìm thấy tự do ở hiện tại

Chừng nào bạn còn sống vì một hy vọng ở tương lai — một lần thăng tiến, một phần thưởng viển vông, hay một xã hội không tưởng — bạn vẫn còn là nô lệ của thời gian. Đó là một cuộc mặc cả đầy rủi ro, kiểu “Tôi chịu khổ bây giờ để đổi lấy hạnh phúc mai sau.”

Nhưng Anh hùng Phi lý hiểu rằng cái “mai sau” đó là một lời hứa không bao giờ đảm bảo cả. Tảng đá có thể rơi xuống bất cứ lúc nào.

Khi chấp nhận rằng có thể chẳng có ý nghĩa vĩ đại nào đợi sẵn ở vạch đích, đó là lúc bạn cho phép bản thân tự do tận hưởng trải nghiệm trên “đường đua”. Bạn thôi chờ đợi “cuộc đời thực sự” bắt đầu, để bắt đầu sống ngay trong phút giây này.

Bạn nhấm nháp ly cà phê không phải để tỉnh táo chạy KPI, mà vì hương vị của nó thật tuyệt.

Bạn yêu người bạn đời không phải để khỏa lấp nỗi cô độc, mà vì họ đang hiện diện ở đây, sống động và ấm áp giữa một vũ trụ lạnh lẽo.

Chính việc từ chối bám víu vào hy vọng đã trao cho Anh hùng Phi lý một năng lực vô cùng độc đáo: khả năng sống trọn từng khoảnh khắc cuộc đời.

Chính thái độ từ chối bám víu vào hy vọng của người Anh hùng Phi lý là thứ mang lại cho anh ta năng lực độc nhất — sống trọn vẹn khoảnh khắc hiện tại.

Albert Camus

Mở ra “Mùa hè bất diệt” (Sức sống nội tâm)

Có một hiện tượng kỳ lạ sẽ xảy ra khi bạn ngừng trốn chạy và quyết định đối mặt với “bóng tối”. Cụ thể, bạn sẽ “chạm tới” một nguồn sức mạnh nội tại mà mình chưa bao giờ biết tới.

Camus từng viết như sau:

“Ngay giữa mùa đông lạnh giá, tôi nhận ra sâu thẳm trong mình vẫn tồn tại một mùa hè bất diệt. Và điều đó khiến tôi hạnh phúc. Dù thế giới có cố gắng nghiền nát tôi đến đâu, thì bên trong tôi vẫn còn một điều gì đó mạnh mẽ và tốt đẹp hơn – sẵn sàng kháng cự lại.”

Đây chính là căn nguyên sức mạnh của Anh hùng Phi lý. Thế giới có thể tước đoạt của bạn mọi thứ — địa vị, sức khỏe, sự tiện nghi — nhưng nó không thể cướp đi quyền được dõng dạc tuyên bố: “Tôi vẫn còn ở đây.”

Thái độ ngoan cường ấy mang đến một sức sống mãnh liệt mà “hy vọng” đơn thuần không bao giờ làm được. Hy vọng vốn mong manh vì nó lệ thuộc vào hoàn cảnh bên ngoài. Trong khi đó, hành vi Nổi loạn Phi lý thì “bất khả chiến bại”, bởi nó được khơi nguồn từ thẳm sâu bản thể.

Ý thức về sự phi lý của đời sống không phải dấu chấm hết, mà chỉ là khởi đầu.

Albert Camus

Cảm thức gắn kết với đồng loại

Cuối cùng, việc đón nhận sự Phi lý cho phép con người kết nối với nhau một cách chân thực hơn. Khi ngừng huyễn hoặc rằng thế giới này vốn công bằng, ta sẽ thôi đổ lỗi cho bản thân và người khác về những bất hạnh không may ập đến.

Vì sao? Bởi ta nhận ra rằng: Ai cũng có “tảng đá” của riêng mình.

Hãy nhìn xung quanh mà xem. “Tảng đá” đó đang ở khắp mọi nơi đấy thôi:

• Đó là vị học giả uyên bác bị ngó lơ khi nói ra sự thật, trong khi gã doanh nhân hám lợi lại được quần chúng tung hô.
• Đó là người bạn lương thiện đột nhiên mắc bệnh nan y, trong khi kẻ bạo chúa vẫn sống phây phây như không.
• Đó là một sự phản bội đau đớn mà bạn không đáng phải nhận lấy chút nào.

Khi thấy ai đó chật vật đẩy “tảng đá” của họ, bạn sẽ thôi không buông những lời sáo rỗng kiểu: “Mọi chuyện xảy ra đều có lý do của nó”. Bạn biết thừa đó chỉ là lời nói dối vụng về.

Thay vào đó, bạn trao cho họ một thứ “thật” hơn rất nhiều: sự đồng cảm chân thành. Bạn sẽ đến bên họ và nói:

“Con dốc này thật gập ghềnh, và tảng đá kia thì nặng thật đấy. Nhưng tôi thấy bạn đang nỗ lực, và tôi sẽ giúp đỡ bạn.”

Anh hùng Phi lý không bao giờ cô độc, bởi cuộc chiến kháng cự lại sự câm lặng của vũ trụ là “sợi dây vô hình” kết nối toàn nhân loại với nhau.

Đọc thêm: Thái độ phù hợp với sự bất định – Thuận theo bản chất của cuộc sống

Liệu ta có thể vừa là Anh hùng Phi lý, vừa là Hiệp sĩ Đức tin?

Như đã phân tích, hai hình tượng này vốn là “hai mặt của cùng một đồng xu”. Điều này dẫn đến một câu hỏi khá thú vị: Liệu một cá nhân có thể dung hợp cả hai bản sắc này không?

Nếu nhìn từ lăng kính triết học thuần túy, câu trả lời có lẽ là không — ít nhất là trong cùng một thời điểm, một tình huống cụ thể. Bởi lẽ, bạn không thể vừa thừa nhận sự im lặng tuyệt đối của vũ trụ (Phi lý), lại vừa tin vào một sự cứu rỗi siêu hình (Đức tin).

Tuy nhiên, về mặt tâm lý thực tế, phần lớn chúng ta đều không ngừng dao động giữa hai trạng thái này tùy theo biến động của cuộc đời:

• Anh hùng Phi lý theo tình huống: Bạn có thể áp dụng tâm thế này trong công việc hay khi đối mặt với áp lực thường nhật. Bạn hiểu rõ guồng quay bận rộn hằng ngày thực chất là một “tảng đá” vô nghĩa, nhưng bạn vẫn đẩy nó với một nụ cười ngạo nghễ, cũng như tự tìm thấy niềm vui trong chính quá trình thực hiện.
• Hiệp sĩ Đức tin theo tình huống: Trước những cơn khủng hoảng hiện sinh sâu sắc — như sự ra đi của người thân, một quyết định đạo đức nghiệt ngã, hay những ngã rẽ rủi ro (như khi tôi quyết định từ bỏ chốn công sở hai năm về trước) — “nổi loạn” đơn thuần thôi thường sẽ không đủ để khỏa lấp khoảng trống tâm hồn. Trong những khoảnh khắc ấy, bạn có thể thấy bản thân hành động dựa trên một niềm xác tín vượt ra ngoài mọi logic lý trí. Một niềm tin mãnh liệt rằng mọi thứ rồi sẽ đi đến kết cục có hậu, dù nghịch cảnh đang bủa vây xung quanh.

Tuy rằng Camus và Kierkegaard coi đây là hai con đường tách biệt, song trải nghiệm con người thì hiếm khi diễn ra theo một đường thẳng “tuyến tính”. Chúng ta hoàn toàn có thể là Sisyphus lầm lũi vào sáng thứ Hai – trong khi lại là Abraham sùng tín vào tối Chủ Nhật.

Sự luân chuyển này không phải dấu hiệu của thiếu nhất quán; đúng hơn, nó cho thấy một thái độ khiêm nhường, sẵn sàng linh hoạt thay đổi tùy theo tình huống. Chẳng có lý do gì để ta phải tự giam mình trong một “nhãn mác” hay một bản sắc duy nhất suốt cả đời cả.

Suy cho cùng, đúng như lời Nietzsche đã nói: Hãy cứ “trở thành chính mình”.

Thứ gì gắn mác tôi thì sẽ phủ nhận tôi.

Søren Kierkegaard

Lời kết: Trở thành Ánh sáng giữa Đêm đen

Sau cùng thì, mục đích của triết lý Anh hùng Phi lý không phải để dìm chúng ta vào “vực thẳm” tuyệt vọng. Hoàn toàn ngược lại, thông qua nó, chúng ta sẽ có thể tìm thấy lòng dũng cảm sáng suốt – rằng ta đừng nên mải mê ám ảnh với “ánh sáng nơi cuối đường hầm”, mà hãy tự biến bản thân thành thứ ánh sáng rạng rỡ nhất ngay giữa bóng đêm.

Đạo diễn Stanley Kubrick từng chiêm nghiệm như sau:

“Không phải vũ trụ thù ghét ta; điều đáng sợ nhất chính là sự vô tâm của nó. Thế nhưng nếu có thể chấp nhận sự vô tâm này, thì sự tồn tại của ta sẽ mang ý nghĩa thực sự. Dù bóng tối có bao la đến đâu, chúng ta vẫn phải giữ cho ánh sáng của mình luôn rực sáng.”

Dù bạn là một tín đồ (đi theo con đường của Hiệp sĩ Đức tin) hay một người hoài nghi (trở thành Anh hùng Phi lý), thì chân lý vẫn chỉ là một: Vũ trụ không nợ chúng ta bất kỳ lời giải thích nào. Nó không nợ ta sự công bằng, càng không nợ ta một cái kết có hậu.

Thế nhưng, điều đó không có nghĩa là con người hoàn toàn bất lực.

Chúng ta có quyền năng đối diện với sự im lặng của vũ trụ, và lấp đầy nó bằng chính tiếng nói của mình.

Chúng ta có thể nhìn tảng đá lăn xuống chân đồi và quyết định vươn vai đẩy nó lên lần nữa — không phải vì tin rằng mình sẽ thắng, mà vì chính hành động “đẩy đá” ấy là minh chứng đanh thép nhất cho việc ta đang sống và đang tồn tại.

Vậy nên, xin bạn đừng sợ hãi chông gai.

Hãy chuẩn bị cho tình huống xấu nhất, hy vọng điều tốt đẹp nhất, và hiên ngang đón nhận bất cứ thứ gì ập tới.

Tảng đá có thể rất nặng, nhưng “mùa hè” bên trong bạn là thứ không gì có thể dập tắt nổi.

Ngay cả trong thời khắc tăm tối nhất, chúng ta vẫn có quyền mong đợi ánh sáng. Ánh sáng đó không nằm ở khái niệm hay lý thuyết; nó đến từ cuộc sống và nỗ lực của nhiều người – một thứ ánh sáng chập chờn nhưng bền bỉ mà họ đã không ngừng thắp lên trong suốt khoảng thời gian được ban cho họ.

Hannah Arendt, ‘Men in Dark Times’

Có thể bạn quan tâm:

• Mục tử của Hiện hữu (Hirt des Seins): Trở thành người canh giữ thế gian
• 55 câu hỏi hiện sinh: Khám phá & chiêm nghiệm các chiều kích của kiếp nhân sinh
• Memento Mori: Lời nhắc nhở về sự vô thường của cuộc sống & vì sao cần sống cho đúng đắn