Mục tử của Hiện hữu (Hirt des Seins): Trở thành người canh giữ thế gian

Đây có phải là một ngày sống rất “điển hình” của thời hiện đại phải không?

• Ngay sau khi thức dậy bởi tiếng chuông báo thức, bạn vội vã kiểm tra chất lượng giấc ngủ qua một ứng dụng điện thoại.
• Trên đường đi làm, bạn tranh thủ đọc thông tin trên mạng nhanh nhất có thể, nỗ lực tận dụng từng giây từng phút sao cho hiệu quả nhất.
• Giờ giải lao, bạn trăn trở xem liệu có thể biến sở thích cá nhân thành một “nghề tay trái” kiếm thêm thu nhập hay không.

Trong thế giới ngày nay, con người có xu hướng đối xử với cơ thể như một “cỗ máy” cần bảo trì định kỳ, và thiên nhiên thì chẳng qua chỉ là yếu tố phụ trợ cho công việc của mình.

Ở phương diện nào đó, xã hội khuyến khích cá nhân trở thành “Cỗ máy thực thi” (Human Doings) – thay vì tồn tại như một “Sinh thể hiện hữu” (Human Beings).

Nguyên nhân sâu xa của xu thế này chính là tham vọng “kiểm soát và làm chủ mọi thứ”. Kể từ Cách mạng Công nghiệp, con người tự mặc định mình là “chúa tể”/ “anh cả” của hành tinh. Ta đối xử với thế giới — thậm chí với chính đồng loại — như một “kho tài nguyên” khổng lồ để tính toán và khai thác phục vụ tư lợi riêng.

Thế nhưng, khao khát chinh phục ấy đã và đang gây ra biết bao hệ lụy sâu xa — từ tình trạng mệt mỏi/ kiệt sức mãn tính, suy thoái môi trường, cho đến cảm giác “trống rỗng” dai dẳng trong tâm hồn nhiều người.

Dù năng suất có thể rất cao — dù xã hội rất phồn thịnh, song con người đang ngày càng đánh mất đi cảm thức về đời sống thực thụ.

Nhiều năm về trước, triết gia Martin Heidegger đã sớm nhận ra cuộc khủng hoảng tâm linh này. Trong bài luận “Thư về Chủ nghĩa Nhân văn” (1947), ông cho rằng chính thái độ lấy con người làm trung tâm nhằm kiểm soát thực tại thực chất đang khiến chúng ta ngày một xa rời chân lý. Theo ông, bản chất thực sự của nhân loại không nằm ở vị thế “kẻ cai trị”, mà ở khả năng “lắng nghe và chiêm nghiệm”.

Ông gọi sứ mệnh cao cả ấy là “Mục tử của Hiện hữu“. (Shepherd of Being; tiếng Đức: der Hirt des Seins)

Tóm tắt nội dung chính

• Hiện hữu (Being/ Sein) không phải một sự vật hữu hình hay thực thể cụ thể, mà là một “sự vụ” (event) – cái “Tính-đang-là” vô hình đang không ngừng phơi mở trong thực tại.
• Khác với vạn vật, con người (Dasein) có khả năng trăn trở về sự tồn tại của chính mình; vai trò của chúng ta là tạo “khoảng trống” để ánh sáng chân lý của vũ trụ có thể len lỏi vào và hiển lộ trong thế giới.
• Thay vì đóng vai “Chúa tể” kiểm soát, thống trị và bóc lột thế giới như một kho tài nguyên (Tâm thế tính toán), con người được mời gọi trở thành “Mục tử” – người trông nom, lắng nghe và bảo tồn vạn vật.
• Một trọng tâm trong hình tượng Mục tử là trạng thái “để mọi sự thuận tự nhiên”, không áp đặt ý chí chủ quan hay cái tôi lên thế giới; qua đó, con người đạt được “tự do trong tương giao” – hòa nhịp cùng dòng chảy thực tại.
• Triết lý này là “phương thuốc” giúp con người thoát khỏi các vấn đề của xã hội hiện đại. (vd: áp lực văn hóa hối hả, sự thống trị của công nghệ/ AI, khủng hoảng môi trường, v.v…)

Mục tử của Hiện hữu là gì?

Trước khi phân tích triết lý này, chúng ta cần bắt đầu từ hai khái niệm nền tảng trong tư tưởng Heidegger: Hiện hữu (Being / Sein) và Dasein (Hiện-hữu-ở-đó).

Hiện hữu là gì?

Thông thường, khi nghe đến từ “Hiện hữu”, phần đông sẽ ngay lập tức liên tưởng đến một thực thể hữu hình — một con người, hay thậm chí một “Đấng tối cao” theo cách hiểu của thần học phương Tây.

Tuy nhiên, Heidegger cho rằng đó là một sự nhầm lẫn tai hại. Với ông, Hiện hữu hoàn toàn không phải một “sự vật”. Không phải hòn đá, con thú, cỗ máy, hay thậm chí một thiên sứ.

Thay vào đó, bản chất của Hiện hữu là sự “vận động” – một “sự vụ” (event) vô hình của thực tại đang không ngừng phơi mở. Nói cách khác, nó chính là cái “Tính-đang-là” (Is-ness) của vạn vật.

Để cảm nhận cái “hồn” của Hiện hữu, ta có thể lấy ví dụ về một bản nhạc. Bạn có thể đo đạc sóng âm, phân tích tỷ lệ toán học từng nốt nhạc, hay soi xét chất liệu gỗ của cây đàn. Thế nhưng, chẳng phép tính khoa học nào có thể giải thích được điều gì của khúc nhạc lại khiến bạn cảm động đến rơi lệ.

Cái thực tại nguyên sơ, vượt ngoài ngôn từ, rằng bản nhạc ấy đang tồn tại và hiển lộ ngay trước bạn — đó chính là Hiện hữu.

Hiện hữu là gì? Nó chính là bản thân NÓ. Nếu muốn hướng tới tương lai, chúng ta phải học cách trải nghiệm và cất lời về NÓ. ‘Hiện hữu’—không phải Thượng đế, cũng chẳng phải vũ trụ. Hiện hữu vượt xa giới hạn của mọi hữu thể, nhưng lại gần gũi với con người hơn mọi hữu thể – dù đó là một hòn đá, một con thú, một tác phẩm nghệ thuật, một cỗ máy, hay một thiên sứ, một vị thần.

Martin Heidegger, ‘Thư về chủ nghĩa nhân văn’ (Letter on Humanism)

Hiện hữu (Being): Không phải một SỰ VẬT, mà là một SỰ KIỆN

Dasein là gì?

Nếu như Hiện hữu không phải một sự vật sự việc cụ thể, vậy con người chúng ta thực sự là gì?

Để trả lời câu hỏi này, Heidegger đề xuất thuật ngữ Dasein (dịch sát nghĩa: Hiện-diện-tại-đó). Khác với hòn đá hay cái cây chỉ đơn thuần tồn tại, con người là sinh thể duy nhất biết trăn trở về sự tồn tại của chính mình. Ta biết sợ hãi, biết ưu tư về tính hữu hạn của kiếp người, cũng như có thể tự đặt những câu hỏi hiện sinh kiểu như: “Tại sao lại có hiện hữu mà không phải là hư vô?” (Why is there something rather than nothing?)

Dasein [Hiện-hữu-ở-đó] luôn tự thấu hiểu mình dựa trên sự hiện hữu của nó—dựa trên khả thể của nó: là chính nó hay đánh mất chính nó.

Martin Heidegger, ‘Tồn tại và Thời gian’ (Being and Time)

Nhờ năng lực đặc biệt này, Heidegger ví vị trí của con người trong thế giới như một Khoảng Mở (The Clearing / Lichtung).

Để hiểu khái niệm này, hãy thử hình dung bạn đang xuyên qua một khu rừng rậm rạp và tối tăm. Bất chợt, bạn bước vào một khoảng trống nơi tán cây rẽ lối. Chính nhờ khoảng không quang đãng ấy mà ánh sáng có thể len lỏi vào rừng sâu, khiến bạn nhìn thấy thảm cỏ, bầu trời và muôn loài.

Tâm thức con người chính là cái “khoảng mở” đó. Thông qua chúng ta, vũ trụ mới có được “không gian rộng mở” để hiển lộ và được thấu hiểu.

Ý nghĩa của “Mục tử của Hiện hữu”

Đây chính là lúc khái niệm “Mục tử” trở nên sáng tỏ. Một người chăn cừu (mục tử) thì không tạo ra bầy cừu, cũng chẳng làm nên đồng cỏ. Công việc của họ đơn thuần là trông nom và bảo tồn.

Là con người, sứ mệnh cao cả nhất của chúng ta không phải là kiến tạo, kiểm soát hay “bóc lột” thực tại. Thay vào đó, ta được mời gọi đứng giữa “khoảng mở” của thế gian, trong tâm thế tỉnh thức và chú tâm sâu sắc, để canh giữ cho “mầu nhiệm” của cõi nhân sinh được tự do hiển lộ.

Hai tâm thế tồn tại: Chúa tể vs Mục tử của Hiện hữu

Con người KHÔNG phải chúa tể vạn hữu, nhưng là Mục tử của Hiện hữu. Trong cái ‘vị thế thấp hơn’ này, con người không hề mất mát điều gì; trái lại, anh ta còn được lợi vì chạm đến chân lý của Hiện hữu. Anh ta có được cái nghèo khó thiết yếu của người mục tử, mà phẩm giá của người ấy nằm ở chỗ được chính Hiện hữu kêu gọi gìn giữ chân lý của Hiện hữu.

Martin Heidegger

Theo Heidegger, có hai cách thức cơ bản để con người tương tác với thực tại. Thực tế đáng buồn là phần lớn đều bị mắc kẹt trong con đường thứ nhất; theo Heidegger, sự “cứu rỗi” chỉ thực sự đến khi ta can đảm chuyển mình sang phương thức thứ hai.

1. Chúa tể của Trái đất (Tâm thế tính toán)

Như đã bàn luận phía trên, kể từ thời kỳ Khai sáng và Cách mạng Công nghiệp, con người đã mặc nhiên khoác lên mình vai trò của vị “Chúa tể”. Quan niệm sống này bị chi phối bởi thứ mà Heidegger gọi là Tâm thế tính toán (Calculative thinking).

Khi hành xử như những vị chủ nhân, chúng ta nhìn nhận toàn bộ thế giới — thâm chí cả đồng loại — như một kho tài nguyên khổng lồ chờ được phân loại, tối ưu và tiêu thụ. Sự bùng nổ của công nghệ hiện đại càng củng cố thêm định kiến này; nó thôi thúc nhân loại xem thực tại chỉ là một “Nguồn dự trữ sẵn sàng“. (Bestand)

Về cơ bản, lối tư duy này đã hạ thấp tầm vóc của vũ trụ xuống thành một “trạm xăng” khổng lồ, nơi vạn vật chỉ chờ đến lượt bị “vắt kiệt.”

Trong mắt kẻ làm “Chúa tể”, một cái cây cổ thụ không còn là một sinh mệnh đáng trân quý; những gì họ nhìn thấy chỉ là một đống “gỗ xẻ” để tiêu thụ. Một dòng sông cuộn chảy không còn là biểu trưng cho sức mạnh vĩ đại của thiên nhiên; mà chỉ là một “trữ lượng thủy điện” chờ được khai thác.

Từ góc nhìn thế giới này, mục tiêu hàng đầu luôn là kiểm soát, tối ưu và thống trị tuyệt đối.

2. Mục tử của Hiện hữu (Tâm thế suy niệm)

Trái ngược hoàn toàn với những vị Chúa tể của chủ nghĩa kỹ trị là hình ảnh “Mục tử của Hiện hữu”. Thay vì tính toán chi li, người Mục tử hoạt động với Tâm thế suy niệm (Meditative thinking).

Họ tương tác với thế giới trong một trạng thái tinh thần mà Heidegger gọi là Gelassenheit (một thuật ngữ ông vay mượn từ chủ nghĩa thần bí Trung cổ). Ta có thể tạm dịch nó sự “Buông xả” hay “Để mọi sự thuận tự nhiên” (Letting-be). Một trạng thái vừa tĩnh tại vừa chủ động; trong đó, cá nhân thôi áp đặt cái tôi và ý chí chủ quan lên thế giới xung quanh.

Ta hãy cùng ngẫm lại vai trò thực tế của một người chăn cừu: Họ không “nặn” ra bầy cừu từ đất sét, cũng chẳng dệt nên thảm cỏ xanh. Công việc của họ chỉ là quan sát, bảo vệ và dẫn dắt, đồng thời luôn tỉnh thức trước sự thay đổi của thời tiết và hiểm nguy rình rập.

Trở thành “Mục tử của Hiện hữu” nghĩa là tạo không gian để vạn vật tự do hiển lộ bản chất thực của chúng. Ta nuôi dưỡng thực tại mà không gò ép hay kiểm soát.

Thay vì bòn rút, ta chọn cách LẮNG NGHE.

Đây có phải là thái độ “buông xuôi” theo định mệnh?

Đến đây, có thể một số bạn đọc sẽ hoài nghi về tư tưởng Gelassenheit — “để mọi sự thuận tự nhiên”. Nếu ngừng áp đặt ý chí lên thế giới và từ bỏ “ngai vàng” chủ nhân, liệu ta có đang rơi vào trạng thái mặc kệ tất cả và buông xuôi?

Thực tế, không ít độc giả thời đầu đã lầm tưởng triết học giai đoạn sau của Heidegger là một kiểu chủ nghĩa định mệnh — rằng ông đang từ chối quyền tự quyết và khuyến khích mọi người “thụ động” đứng bên lề cuộc đời.

Nhưng thực tế không hẳn như vậy. Trở thành Mục tử của Hiện hữu không phải là tự biến mình thành “nô lệ” của số phận; trái lại, thông qua nó, con người sẽ có thể “chạm tới” một hình thái tự do sâu sắc hơn rất nhiều.

Tự do trong quan hệ tương giao (Responsive freedom)

Dưới thân phận bị “ném” vào hiện hữu, Dasein được trao trả về cho chính nó và cho những khả tính của nó, nhưng với tư cách là một Hiện-hữu-tại-thế (Being-in-the-world). Trong sự bị ném đó, Dasein phục tùng ‘thế giới’ và hiện hữu một cách thực tính cùng với những hữu thể khác.

Martin Heidegger

Bước xuống khỏi vị thế “Chúa tể” không đồng nghĩa với việc trở thành nạn nhân. Mà đúng hơn, bạn đón nhận thứ gọi là Tự do trong tương giao (Responsive freedom).

Giả sử có một người nọ đang cố gắng vượt qua dòng sông chảy xiết:

• Vị “Chúa tể” sẽ tìm cách xây đập ngăn dòng, vắt kiệt sức lực để ép con sông khuất phục ý chí của mình.
• Kẻ tin vào định mệnh thì buông tay chèo, phó mặc thân mình cho dòng nước cuốn trôi.
• Người “Mục tử” thì sẽ đóng thuyền, nghiên cứu dòng chảy và giương buồm. Họ không khống chế con sông, nhưng chủ động và khéo léo hòa nhịp cùng nó. Họ nỗ lực tư duy và hành động theo một hướng mới, trút bỏ gánh nặng của việc phải thao túng vạn vật bằng lý trí cực đoan.

Đứng từ góc nhìn này, người Mục tử chính là đại diện cho thái độ khiêm nhường, sẵn sàng lắng nghe chân lý của thế gian.

Làm hết sức mình, rồi chờ mệnh trời.

Ngạn ngữ Nhật Bản

Nhịp cầu nối liền tư tưởng Đông – Tây

Về phần mình, tôi cho rằng hình tượng “Mục tử của Hiện hữu” có thể ví như “chiếc cầu” kết nối tư tưởng hiện sinh phương Tây và minh triết phương Đông.

Trong lịch sử, triết học hiện sinh Tây phương vốn đề cao vai trò cá nhân độc lập – cũng như tầm quan trọng của việc khẳng định ý chí cá nhân trước một vũ trụ vô nghĩa (thể hiện đặc biệt cụ thể qua hình tượng Siêu nhân – Übermensch của Nietzsche). Ngược lại, truyền thống phương Đông thường chú trọng vào tính gắn kết vạn vật và khuyến khích buông bỏ bản ngã. Chính vì sự khác biệt này mà trong một thời gian dài, hai luồng tư tưởng trên luôn trong trạng thái “đối địch” lẫn nhau.

Hình tượng Mục tử của Heidegger mang đến một góc nhìn “Trung đạo” dung hòa đôi bên. Trong tâm thế người Mục tử, ta vẫn đón nhận toàn bộ gánh nặng trách nhiệm cá nhân — người canh giữ cuộc đời của mình — nhưng đồng thời, ta cũng rũ bỏ được ảnh hưởng của cái tôi kiêu ngạo luôn muốn thống trị thực tại.

Tiếng gọi đến như một cú ném, khởi nguồn cho “tính bị ném” (Geworfenheit) của Dasein. Trong sự phát lộ bản tính của mình giữa lịch sử của Hiện hữu, con người là hữu thể mà sự hiện-thế (ek-sistence) của nó cốt tại việc cư ngụ trong sự lân cận của Hiện hữu. Con người là kẻ láng giềng của Hiện hữu.

Martin Heidegger

Mục tử của Hiện hữu: Phương thuốc cho thế giới hiện đại

Nhân loại ngày nay đang trải qua một kỷ nguyên biến động chưa từng có – do ảnh hưởng của công nghệ lẫn tình trạng “phân cực” về hệ tư tưởng. Cùng với sự sụp đổ của các cấu trúc xã hội lâu năm, phản xạ tự nhiên của con người là tuyệt vọng tìm cách kiểm soát mọi thứ.

Văn hóa hối hả & cái bẫy “Cỗ máy thực thi”

Tư duy trọng thương và “văn hóa hối hả” (hustle culture) đang len lỏi vào mọi ngóc ngách; nó thúc ép cá nhân phải “tối ưu hóa” cuộc sống từng phút từng giây — từ việc đo đếm bước chân, thương mại hóa sở thích, cho đến việc xây dựng thương hiệu cá nhân.

Hệ quả là, con người đang dần biến mình từ những “sinh thể sống động” (human BEINGS) thành những “cỗ máy thực thi” (human DOINGS) — sinh ra chỉ để sản xuất, để tạo “thành phẩm”. Chẳng trách gì tình trạng kiệt sức, hoài nghi và thái độ vô cảm lại lan rộng đến mức báo động như hiện nay.

Triết lý Mục tử của Hiện hữu là lời nhắn nhủ về tầm quan trọng của một phong cách sống chậm rãi và bao dung hơn. Rằng sứ mệnh quan trọng nhất của đời người không phải là tối ưu hóa năng suất công việc, nhưng là HIỆN DIỆN trọn vẹn trong từng khoảnh khắc.

Nói cách khác, bạn không cần phải liên tục “sản xuất” ra giá trị để chứng minh quyền được tồn tại của chính mình.

Chúng ta sống giữa vạn vật, nhưng lại quên mất cách để cho mọi sự cứ là chính nó.

Martin Heidegger

Trí tuệ nhân tạo (AI) & nguy cơ “Tâm thế tính toán”

Trước đà tiến vũ bão của AI, nhân loại giờ phải đối mặt với một trăn trở hiện sinh đầy nhức nhối: “Nếu máy móc có thể viết lách, lập trình và tính toán tốt hơn con người, vậy mục đích sống của ta là gì?”

Từ giữa thế kỷ trước, Heidegger đã tiên liệu được tình thế này khi bàn luận về khái niệm Gestell (tạm dịch: Sự đóng khung). Ông cảnh báo về lối tư duy coi vạn vật – kể cả con người – chỉ như “nguồn dự trữ” chờ được bòn rút.

Nếu ta định nghĩa giá trị bản thân thuần túy dựa trên khả năng xử lý dữ liệu, thì cuối cùng AI chắc chắn sẽ thay thế con người.

Thế nhưng, AI không bao giờ có thể làm “Mục tử”. Một cỗ máy không thể đứng giữa “khoảng mở” của sự tồn tại để cảm nhận sức nặng của một khoảnh khắc – cũng như hậu quả sâu xa mà một quyết định sẽ đưa tới.

Bằng cách chuyển mình từ vị Chúa tể “tính toán” sang người Mục tử “lắng nghe”, chúng ta đồng thời bảo vệ được phần “nhân tính” cốt lõi trước làn sóng tự động hóa.

Sự phát triển của các thiết bị công nghệ là điều tất yếu. Một mặt chúng ta chấp nhận điều này; mặt khác ta vẫn có quyền từ chối để những thứ ấy thống trị mình—từ chối cho phép chúng làm “biến chất” và tàn phá bản tính của nhân loại.

Martin Heidegger

Khủng hoảng môi trường: Trái đất không phải “kho bãi” khai thác

Các thảm họa môi trường hiện nay là hệ quả trực tiếp từ tâm lý “Chúa tể”. Suốt nhiều thế kỷ, quá trình công nghiệp hóa đã coi thiên nhiên như một “trạm xăng vũ trụ”, phục vụ vô điều kiện cho lòng tham của con người.

Triết lý Mục tử cung cấp một nền tảng đạo đức mới: Ngừng nhìn nhận Trái đất như một kho tài nguyên, nhưng như một Ngôi nhà chung.

Giống như người chăn cừu không bao giờ cày xới hay đổ bê tông lên đồng cỏ của mình, nhân loại cần gánh lấy sứ mệnh của người gìn giữ – để sự sống được “đâm chồi nảy lộc” theo nhịp điệu tự nhiên của nó.

Hóa giải phân cực & chia rẽ về ý thức hệ

Sự trỗi dậy của các trào lưu “cuồng tín” và phân cực hệ tư tưởng hiện nay thực chất bắt nguồn từ khát khao “tính toán”, muốn độc chiếm chân lý. Những kẻ cuồng tín thì ít khi chịu nhìn nhận thực tại; họ bám víu vào những giáo điều cứng nhắc và cố xây những “con đập” để uốn nắn “dòng sông” thực tại theo ý mình.

Ngược lại, người Mục tử sẽ chọn cách lắng nghe. Thay vì coi cuộc đời như một bài toán cần giải đáp hay một pháo đài cần chinh phục, họ nâng niu nó như một “mầu nhiệm” thực sự.

Khi thôi áp đặt thế giới quan của bản thân lên người khác, nhân loại sẽ có thể tham gia đối thoại chân thành, học cách chung sống với sự vô định mà không bị ám ảnh bởi nỗi e sợ.

Nhiệm vụ tối hậu của triết học là bảo tồn sức mạnh của những ngôn từ nguyên sơ nhất mà qua đó Dasein tự biểu hiện — cũng như ngăn không cho cách hiểu thông thường của đám đông “san bằng” các ngôn từ đó thành ra tầm thường, vốn là nguồn cơn của mọi ngụy vấn đề.

Martin Heidegger

Làm thế nào để trở thành Mục tử của Hiện hữu?

Ngôn ngữ là nơi trú ngụ của Hiện hữu. Con người là kẻ cư ngụ trong nơi trú ngụ đó. Những ai suy nghĩ và sáng tạo bằng ngôn từ chính là những người bảo vệ nơi trú ngụ ấy.

Martin Heidegger

Bước xuống khỏi “ngai vàng” chủ nhân không đòi hỏi bạn phải từ bỏ thế gian để vào tu viện. (dù đôi khi tĩnh lặng trong một thời gian cũng không tệ đâu!) Tất cả những gì bạn cần là một sự chuyển hóa trong tâm thế: chọn kiên nhẫn thay vì ép buộc, chọn chứng kiến thay vì kiểm soát — ngay trong từng nhịp thở của đời thường.

Dưới đây là cách bạn có thể thực hành thiên chức của một “Mục tử”:

1. Trong quan hệ: Hiện diện, không “sửa chữa”

Văn hóa hiện đại, vô hình chung, đã biến con người thành những “cỗ máy giải quyết vấn đề”. Khi một người thân yêu tìm đến ta lúc bế tắc, phần đông sẽ ngay lập tức đưa ra giải pháp, ban phát lời khuyên, hay cố gắng “sửa chữa” nỗi đau đó. Ta vô tình đối xử với nỗi buồn của đối phương như một “lỗi kỹ thuật” cần được “xử lý.”

Sống như một người “Mục tử” có nghĩa là chỉ đơn giản ngồi xuống bên cạnh họ. Hãy cưỡng lại thôi thúc phải thốt ra những lời khuyên “sáo rỗng”, để cho phép đối phương được sống trọn vẹn với những gì họ đang cảm nhận.

Ngay lúc đó, bạn đang bảo vệ quyền được “là chính mình” của họ – đang nâng niu phần nhân tính mong manh, thay vì cố gắng “tối ưu hóa” tâm trạng của người đối diện.

Đọc thêm: Quy tắc Bạch kim & Quy tắc Vàng – Từ ý định đến tác động

2. Trong công việc & đào tạo: Ươm mầm, không gò nắn

Chúng ta thường coi dự án, công việc, và cả những người dưới quyền như những khối “nguyên liệu thô” cần được gọt giũa theo một khuôn mẫu/ công thức thành công định sẵn.

Ở tư cách một người hướng dẫn (dù là giáo viên, lãnh đạo hay chuyên gia tư vấn), ta rất dễ bị “cám dỗ” coi nhân viên hay học trò là những “dự án” cần tối ưu hóa điểm số hay năng suất. Thế nhưng sự thực thì, con người không phải đất sét để ta “nhào nặn”; họ là những “hạt mầm” cần không gian để tự vươn mình.

Vai trò thực sự của bạn là hành động như một “người mở đường.” Khi nhận ra một tố chất khác biệt hay một phong cách độc đáo của ai đó và khích lệ nó nảy nở, đó là lúc bạn đang làm công việc của một Mục tử.

Bạn giúp họ khám phá ra bản thể thực sự, thay vì cố gắng biến họ thành một “bản sao nhí” của chính mình.

Đọc thêm: Bản sắc cá nhân – Đi tìm cái tôi & bản thể đích thực

3. Với thế giới: Quan sát, không chiếm đoạt

Phần lớn chúng ta tương tác với thiên nhiên như một thứ “phông nền” để tiêu thụ. Chẳng hạn, hãy thử nhớ lại lần gần nhất bạn đứng trước một khung cảnh hoàng hôn ngoạn mục. Phản xạ tức thì của bạn là rút điện thoại ra để ghi lại và đăng lên mạng xã hội phải không?

Trong giây phú đó, một cách vô thức, ta đang khao khát được “sở hữu” vẻ đẹp thế giới, phải làm sao để “chiết xuất” được giá trị từ nó.

Lần tới, tôi khuyên bạn hãy cố gắng kìm nén thôi thúc ấy. Chỉ cần đứng đó và để cho thiên nhiên tự phơi bày trước mắt bạn. Hãy để hoàng hôn cứ đơn thuần là hoàng hôn.

Khi từ chối “tiêu thụ” trải nghiệm, đó là bạn đang trở thành người canh giữ thầm lặng cho một thực tại mong manh.

Suy cho cùng, Trái đất không thuộc về bạn. Bạn chính là một phần của Trái đất này.

Hãy hình dung bạn vừa trở về từ một chuyến du hành không gian. Bạn hạ con tàu của mình lên hành tinh xanh mướt và thấy mình đang đứng trên một khu rừng xanh thẳm. Những tia sáng xuyên qua những tán cây cao phía trên. Những chiếc lá nhẹ nhàng rơi xuống đất, và những mảng rêu xanh rì bao trùm lên một thân cây đổ. Dương xỉ phủ đầy mặt đất quanh bạn. Những âm thanh của cuộc sống tràn trong không khí – tiếng đập cánh, tiếng chim gọi đàn, và gió thì thầm qua những ngọn cây làm rung rinh tán lá.

Khi bạn hít một hơi thật sâu làn không khí mát lành – và để hương thơm của thiên nhiên ban sơ lấp đầy cơ thể mình, bạn sẽ nhận thức sâu sắc rằng đây là hành tinh của bạn, là đặc quyền dành cho bạn từ lúc sinh ra. Và đó là lý do vì sao bạn phải yêu quý nó – vì sao bạn thực sự yêu nó.

Masaru Emoto, ‘Bí mật của nước‘

4. Trong đời sống thường nhật: Kiên nhẫn chờ đợi

Giữa guồng quay hối hả, thói quen của phần đông mọi người là “chụp mũ”/ “dán nhãn” mọi thứ để lướt qua ngày dài nhanh hơn. Cái ghế chỉ là vật để ngồi, tách cà phê chỉ là công cụ nạp caffeine.

Thế nhưng, đã bao giờ bạn dành một phút tĩnh lặng để cảm nhận hơi ấm truyền qua lớp gốm, nhìn ánh sáng hắt xuống mặt bàn, hay làn khói mỏng manh bay lên chưa?

Ngay trong giây phút ấy, buổi sáng không còn là bước đệm cho công việc, và chiếc tách không còn là món đồ vô tri nữa.

Ngay lúc ấy, bạn đang thôi tính toán – và để cho thế giới tự do bộc lộ bản tính sâu sắc của nó.

Làm như vậy, đó là bạn đang đứng giữa “khoảng mở” của chính mình, để vạn vật thuận theo tự nhiên.

Để lắng nghe tiếng gọi của Hiện hữu, con người cần phải dẹp bỏ mọi nhiễu động của những niềm tin chắc chắn.

Martin Heidegger

FAQs

“Mục tử của Hiện hữu” có phải một khái niệm tôn giáo?

Không hẳn. (tất nhiên, điều đó còn tùy vào cách bạn định nghĩa “tôn giáo” là gì). Dù ngôn ngữ của Heidegger thoạt nghe có vẻ mang đậm tính thi ca và phong vị tâm linh, nhưng để đảm bảo tính khách quan, có lẽ ta nên xem nó như một dạng “Chủ nghĩa huyền học thế tục” (Secular mysticism) thì đúng hơn.

Heidegger không yêu cầu mọi người phải tin vào một quyền năng siêu nhiên hay một hệ thống thần học cụ thể. Điều ông thực sự nhấn mạnh là một sự chuyển biến tận gốc rễ trong tâm thế: từ một kẻ hăm hở chinh phục thế giới trở thành người gìn giữ thực tại trong tỉnh thức và tâm hồn rộng mở.

“Thuận tự nhiên” có nghĩa là từ bỏ mọi mục tiêu và tham vọng?

Hoàn toàn không phải như vậy. Tư tưởng Gelassenheit (Buông xả) không cổ xúy thái độ thụ động, lười biếng hay buông xuôi trước số phận. Nó chỉ đơn thuần khuyến khích ta lưu tâm về CÁCH THỨC theo đuổi mục tiêu đó.

Nỗ lực lành mạnh là khi bạn hòa mình vào “dòng chảy” của thực tại – giống như người thủy thủ nương theo hướng gió để lèo lái cánh buồm vậy. Ngược lại, hành vi kiểm soát độc hại — điều mà Heidegger hằng cảnh báo — là khi bạn cố ép dòng sông chảy ngược chỉ để thỏa mãn cái tôi cá nhân, xem vạn vật chỉ là công cụ phục vụ cho thành công của riêng mình.

Lời kết

Trong kỷ nguyên nơi con người bị “bủa vây” bởi các thiết bị kỹ thuật, tình trạng kiệt sức mãn tính và áp lực phải phô diễn — để rồi vô tình tự đẩy mình vào lối sống “ngụy tín” — hơn bao giờ hết, con người cần đến một phương thức tồn tại mới. Suốt hàng thế kỷ, chúng ta đã không ngừng tự cho mình là “Chúa tể” – ép buộc thực tại phải cúi đầu trước ý chí cá nhân, xem vạn vật như tài nguyên chờ bị bòn rút.

Nhưng cái giá của việc “chễm chệ” trên ngai vàng ấy chính là sự kiệt quệ và nỗi cô đơn cùng cực.

Đã đến lúc ta cần bước xuống khỏi chiếc ngai ảo tưởng ấy, để khôi phục lại phần “nhân tính” của mình trong vai trò Mục tử của Hiện hữu.

Khi kết hợp triết lý này với những hình mẫu hiện sinh khác — như “Hiệp sĩ Đức tin” của Kierkegaard — chúng ta sẽ có được một nhân sinh quan toàn diện để “lèo lái” bản thân qua những hỗn mang của thời đại.

Nếu vị Hiệp sĩ của Kierkegaard ban cho ta dũng khí để hành động khi lý trí “bất lực”, thì người Mục tử của Heidegger lại mang đến tâm thế tĩnh lặng để lắng nghe, khi thế giới xung quanh chìm ngập trong nhiễu nhương.

Bạn không cần phải chinh phục thế giới – cũng chẳng cần nhọc nhằn tối ưu hóa từng giờ trong ngày hay bòn rút giá trị từ mọi cuộc gặp gỡ cả.

Tất cả những gì bạn cần làm là yên lặng đứng giữa “khoảng mở” của chính mình, ân cần chăm sóc mọi người/ mọi vật xung quanh, và để cho sự “mầu nhiệm” của cõi nhân sinh được tự do hiển lộ.

Chính trong sự thinh lặng mà tôi đã nghe được tiếng Ngài. (Thượng đế)

Cha Rodriguez, Silence (2016)

Có thể bạn quan tâm:

• Chủ nghĩa hiện sinh Kitô giáo: Từ giáo điều đến Thực tại tối hậu
• Ý nghĩa của đau khổ: Chuyển hóa tổn thương thành trí tuệ