Siêu nhân (Übermensch): Cuộc “nổi loạn thần thánh” của Nietzsche

Khái niệm “Übermensch” (Siêu nhân) của Friedrich Nietzsche có thể xem là một trong những tư tưởng nổi tiếng—nhưng cũng đầy tai tiếng—nhất trong lịch sử triết học. Để thực sự thấu hiểu nó, chúng ta cần ngược dòng thời gian quay về châu Âu cuối thế kỷ 19.

Suốt nhiều thế kỷ về trước, xã hội phương Tây vốn vận hành dựa trên nền tảng hệ giá trị đạo đức Cơ Đốc giáo. Tuy còn nhiều hạn chế, Kitô giáo đóng vai trò quan trọng giúp duy trì ổn định xã hội – qua việc đưa ra lời giải thích cho những câu hỏi lớn như: Đâu là thiện/ đâu là ác? Mục đích của sự tồn tại là gì?

Tuy nhiên, vị thế độc tôn đó đã bị lung lay dữ dội dưới ảnh hưởng của cuộc Cách mạng Khoa học kỹ thuật và Kỷ nguyên Khai sáng—những biến cố làm thay đổi tận gốc thế giới quan của con người.

Vào những năm cuối thế kỷ 19, Nietzsche đã quan sát thấy một sự “rạn nứt” sâu sắc trong lòng văn hóa phương Tây – khi quyền uy tuyệt đối của tôn giáo đang sụp đổ trước sức ép của khoa học hiện đại và chủ nghĩa thế tục. Thực trạng đó được ông đúc kết qua tuyên ngôn gây “chấn động” sau:

“Thượng đế đã chết. Cho đến giờ, Thượng đế vẫn chết. Chính chúng ta đã sát hại Ngài.“

Ngày nay, câu nói này thường bị đánh đồng là một lời “tung hô” cho chủ nghĩa vô thần. Nhưng với Nietzsche, thực chất ông đang muốn gửi đi một lời cảnh báo khẩn thiết. Khi nền tảng đạo đức ngoại tại không còn nữa, xã hội sẽ mất đi thứ neo giữ các giá trị nhân sinh. Và ông lo sợ nhân loại sẽ “rơi tự do” xuống vực thẳm của Chủ nghĩa hư vô (Nihilism).

Để đối đầu với cơn khủng hoảng này, Nietzsche tin rằng con người cần đến một lý tưởng mới. Không chỉ đơn thuần dừng lại ở thay đổi tư duy, lý tưởng đó đòi hỏi một cuộc “cách tân” toàn diện về tâm hồn.

Ông gọi tên nó là Siêu nhân. (Übermensch)

Tóm tắt nội dung chính

• Übermensch không phải hình mẫu siêu anh hùng có sức mạnh cơ bắp; đúng hơn, nó khuyến khích cá nhân học cách phát huy năng lực tự chủ tuyệt đối – sẵn sàng “phá bỏ” các giáo điều/ hệ tư tưởng cũ kỹ để tự kiến tạo hệ giá trị và ý nghĩa sống cho riêng mình
• Hình mẫu này được cấu thành từ ba trụ cột nền tảng: ý chí hùng cường, tự kiến tạo hệ giá trị, cùng thái độ chấp nhận mọi biến cố trong đời (Amor Fati).
• Quá trình trở thành Übermensch trải qua ba giai đoạn chính: Lạc đà (tích lũy tri thức và kỷ luật) => Sư tử (phản kháng, phá bỏ xiềng xích định kiến) => Đứa trẻ (sống hồn nhiên, sáng tạo với niềm vui thuần khiết).
• Thực hành triết lý Übermensch cần đảm bảo dung hòa với lòng trắc ẩn, sẵn sàng nâng đỡ cộng đồng để tránh rơi vào cái bẫy “ái kỷ” độc hại.

Übermensch (Siêu nhân) là gì?

Thuật ngữ Übermensch (thường được dịch là “Overman” hay “Superman” trong tiếng Anh) hoàn toàn không đề cập đến hình mẫu siêu anh hùng với sức mạnh cơ bắp viễn tưởng. Trong nhãn quan của Nietzsche, nó đại diện cho cảnh giới cao nhất của tiềm năng nhân loại: một cá nhân sở hữu năng lực tự chủ tuyệt đối, dám “đập tan” mọi giáo điều hủ lậu để tự kiến tạo hệ giá trị và ý nghĩa sống – ngay giữa lòng thế giới hỗn mang.

Khi những nền tảng tinh thần/ tâm linh khách quan sụp đổ, Siêu nhân không vì thế mà đánh mất bản lĩnh—dù đứng trước vực thẳm của sự vô nghĩa, anh ta vẫn dõng dạc tuyên bố:

“Tôi sẽ tự tạo ra định mệnh của chính mình.”

Một số hiểu nhầm về triết lý Siêu nhân (Übermensch)

Có lẽ hiếm có tư tưởng triết học nào lại bị diễn giải sai lệch – cũng như bị “lợi dụng” cho mục đích chính trị một cách tồi tệ như Übermensch. Từ một lời “hiệu triệu” mạnh mẽ về việc làm chủ bản thân – cả trên phương diện tâm lý lẫn tâm linh, nó đã bị bóp méo thành “tấm bình phong” cho chủ nghĩa toàn trị, nạn phân biệt chủng tộc, cùng biết bao tội ác tàn bạo khác.

Vụ “đánh tráo” tư tưởng lớn của lịch sử

Năm 1889, Nietzsche bị suy sụp trầm trọng và sống 11 năm cuối đời trong trạng thái mất trí. Kết quả là em gái ông, Elisabeth Förster-Nietzsche, nắm toàn quyền kiểm soát các di cảo chưa công bố của ông.

Là người theo chủ nghĩa dân tộc cực đoan và bài Do Thái gay gắt, Elisabeth đã cắt xén, chắp vá và biên tập có chọn lọc các ghi chép của anh trai – nhằm phục vụ mưu đồ chính trị cá nhân. Khoảng những năm 1930, bà quyết định dâng hiến di sản của Nietzsche cho Adolf Hitler và đảng Quốc xã.

Chế độ phát xít đã đánh tráo tư tưởng của Nietzsche về sự tiến hóa tâm lý (con người là “chiếc cầu” dẫn tới Siêu nhân) thành một thứ học thuyết chủng tộc sinh học độc hại. Họ đồng nhất Übermensch với “chủng tộc Aryan thượng đẳng”—những kẻ sinh ra vốn để thống trị.

Cách diễn giải này là một sự “phản bội” tận cùng đối với Nietzsche; bởi khi còn tỉnh táo, ông vốn dĩ:

• Căm ghét chủ nghĩa bài Do Thái: Ông từng thẳng thắn tuyên bố muốn trục xuất những kẻ bài Do Thái ra khỏi nước Đức.
• Khinh miệt chủ nghĩa dân tộc: Ông coi đây là căn bệnh của những kẻ yếu nhược, xem Nhà nước là “con quái vật lạnh lẽo nhất trong tất cả những con quái vật lạnh lẽo”. Thậm chí, ông còn từ bỏ quyền công dân Phổ để sống như một “tâm hồn tự do” không quốc tịch.

Lầm tưởng thời hiện đại

Ngay cả ngày nay, khi các yếu tố chính trị cực đoan đã lùi xa, Übermensch vẫn thường xuyên bị các hội nhóm trên Internet làm “biến tướng.” Một số người gán ghép nó với hình tượng “Alpha Male” (con đực đầu đàn)—những kẻ ưa dùng bạo lực, thâu tóm của cải, hoặc vỗ ngực tự xưng là tầng lớp thượng đẳng để áp chế người yếu thế.

Ngoài ra, một số lại dùng nó làm cái cớ cho chủ nghĩa vị kỷ cực đoan, tin rằng sự “ưu việt” cho phép họ đứng trên mọi chuẩn mực đạo đức (điển hình như vụ án mạng khét tiếng của cặp đôi Leopold và Loeb năm 1924).

Nietzsche chắc chắn sẽ bác bỏ tất cả những “biến tướng” này. Übermensch KHÔNG sinh ra để cai trị người khác—mà là để cai trị chính mình. Nó đòi hỏi người ta phải triệt để tu dưỡng nội tâm, “cắt tỉa” mọi yếu kém của bản thân để nuôi dưỡng mầm mống hướng tới sự vĩ đại.

Các trụ cột cốt lõi của Siêu nhân (Übermensch)

Theo Nietzsche, một Siêu nhân (Übermensch) thực thụ được cấu thành từ ba trụ cột chính sau:

1. Ý chí hùng cường (Will to Power)

Con người là “sợi dây” kết nối giữa loài dã thú và Siêu nhân—một sợi dây bắc ngang vực thẳm.

Friedrich Nietzsche

Đây có lẽ là khái niệm chịu nhiều “án oan” nhất của Nietzsche. Trong nhiều thập kỷ, “Ý chí hùng cường” (Will to Power) bị hiểu sai là tham vọng quyền lực, muốn thống trị và áp bức kẻ yếu. Nhưng thực tế, Nietzsche định nghĩa nó là khát vọng tự chinh phục bản thân – thể hiện qua việc không ngừng nỗ lực:

• Chế ngự bản năng/ dục vọng cá nhân.
• Vượt thắng sự lười biếng và hèn nhát của tâm trí.
• Đập tan mọi nỗi bất an tự thân.

Với Siêu nhân, sức mạnh tối thượng không nằm ở việc khuất phục người khác, mà ở việc toàn quyền làm chủ chính mình. Họ biết cách chuyển hóa những nguồn năng lượng tiêu cực — nỗi đau, sự đố kỵ, giận dữ — thành các giá trị tôn vinh sự sống như nghệ thuật, triết học, hoặc những thành tựu rực rỡ trong đời thực.

Kẻ nào không thể tự ra lệnh cho mình thì sẽ bị kẻ khác sai khiến. Đó là bản chất của muôn loài sinh vật.

Friedrich Nietzsche

2. Tự kiến tạo giá trị

Khi các tư tưởng đạo đức khách quan không còn phát huy tác dụng nữa, Übermensch hiểu rằng họ phải trở thành “kiến trúc sư” cho hệ giá trị của riêng mình.

Sinh thời, Nietzsche phê phán gay gắt cái ông gọi là “Đạo đức Nô lệ” (Slave Morality) — một hệ thống đạo đức nảy sinh từ lòng oán hận và nỗi sợ bị tách rời khỏi “bầy đàn”. Trong thế giới của những kẻ nô lệ, sự phục tùng được tôn vinh là “đức hạnh”, sự hèn nhát được ngụy trang là “khiêm nhường”. Họ luôn cần đến một đám đông, một thể chế, hay một lời hứa hẹn ở kiếp sau để hướng dẫn mọi điều họ làm.

Ngược lại, Übermensch hoạt động dựa trên cơ sở một chiếc “la bàn” đạo đức nội tại. Họ không tuân thủ quy tắc chỉ vì nó là “bình thường” hay được xã hội thừa nhận. Họ tự định nghĩa lại khái niệm: Thiện là những gì thúc đẩy sức sống, còn Ác là những gì kìm hãm, chối bỏ sự sống.

Không hề có cái gọi là “hiện tượng” đạo đức, mà chỉ có diễn giải đạo đức về các hiện tượng xảy ra.

Friedrich Nietzsche, ‘Bên kia thiện ác’

3. Amor Fati (Yêu quý định mệnh)

Đây chính là thước đo “khắc nghiệt” nhất để nhận diện một Siêu nhân. Câu hỏi đặt ra là: bạn sẽ đối diện như thế nào trước sự phi lý và khổ đau của kiếp người?

Nietzsche đưa ra một thí nghiệm tư duy đầy ám ảnh mang tên Vòng lặp vĩnh cửu (Eternal Recurrence). Theo đó, nếu một con quỷ hiện ra và nói rằng bạn phải sống lại chính cuộc đời này — với mọi nỗi đau, niềm vui và cả những ngày thứ Ba tẻ nhạt nhất — lặp đi lặp lại mãi mãi đến vô tận, bạn sẽ phản ứng ra sao?

Đa số hẳn sẽ “quỵ ngã” trước sự đơn điệu đó. Nhưng Übermensch thì sẽ đáp lại bằng một tiếng “Tôi đồng ý!” đầy kiêu hãnh.

Nietzsche gọi thái độ chấp nhận triệt để này là Amor Fati (Yêu lấy vận mệnh). Vượt xa tinh thần nhẫn nhịn của chủ nghĩa Khắc kỷ, triết lý Amor Fati của Nietzsche thể hiện tình yêu nồng cháy dành cho mọi biến cố cuộc đời.

Siêu nhân không ước cho nỗi đau chưa từng xảy ra, bởi anh ta hiểu rằng chính những chông gai đó là ngọn lửa tôi luyện nên bản lĩnh hiện tại của mình.

Thứ không giết được bạn sẽ khiến bạn mạnh mẽ hơn.

Friedrich Nietzsche

Übermensch: Chân dung của một “Siêu nhân” triết học

Hành trình “lột xác” thành Siêu nhân (Übermensch)

Để đạt đến cấp độ tự chủ triệt để của Übermensch, cá nhân cần phải kinh qua một quá trình “khổ luyện” và “lột xác” đau đớn. Như Nietzsche đã đúc kết trong kiệt tác Zarathustra đã nói thế, quá trình trên diễn ra theo ba giai đoạn như sau:

Giai đoạn 1: Lạc đà (Tích lũy & nhẫn nhục)

Trước khi có thể “nổi loạn”, cá nhân cần được tôi luyện sức bền bỉ thông qua thực hành kỷ luật, khiêm nhường và tích lũy tri thức. Con Lạc Đà đại diện cho hình ảnh một người sẵn sàng quỳ xuống để gánh vác sức nặng của truyền thống, giáo dục và kỳ vọng từ xã hội. Đây là giai đoạn học hỏi và thu nạp.

Tuy nhiên, nếu mãi là Lạc Đà, cá nhân sẽ dần kiệt quệ và bị “nghiền nát” bởi chính gánh nặng của các giá trị ngoại lai mà nó đang mang trên lưng.

Giai đoạn 2: Sư tử (Phản kháng & tự do)

Khi chạm đến giới hạn nhất định – thường là một cuộc khủng hoảng ý nghĩa, tâm linh hoặc kiệt sức, cá nhân dấn thân vào sa mạc để hóa thân thành Sư Tử. Tại đây, nó đối mặt với “Chúa tể”: một con rồng khổng lồ với lớp vảy lấp lánh những câu lệnh “Ngươi phải…” (Thou Shalt) — đại diện cho giáo điều và định kiến xã hội lâu năm.

Sư Tử gầm lên tiếng “Ta muốn!” (I will) và tuyên chiến với con rồng. Đây là giai đoạn của sự phủ định: chối bỏ tâm lý bầy đàn, đập tan mọi xiềng xích giá trị cũ kỹ.

Tuy nhiên, Sư Tử dù dũng mãnh nhưng mới chỉ dừng lại ở quyền năng “phá hủy”, nó chưa đủ sự tĩnh lặng cần thiết để “kiến tạo” nên những điều mới mẻ.

Giai đoạn 3: Đứa trẻ (Hồn nhiên & sáng tạo)

Nietzsche cho rằng nếu chỉ biết nổi loạn, thực tế bạn vẫn đang bị xã hội điều khiển theo hướng tiêu cực (phản kháng, suy cho cùng, cũng là một dạng lệ thuộc). Để chạm đến đỉnh cao của tiềm năng đích thực, Sư Tử phải “lột xác” thành Đứa Trẻ.

Đứa Trẻ tượng trưng cho sự hồn nhiên và khởi đầu mới. Sau khi đã dọn sạch mọi quy tắc gò bó, cá nhân giờ đây được tự do dấn thân vào “trò chơi của sự sáng tạo”. Họ tự kiến tạo ý nghĩa cho cuộc đời, không phải bằng thái độ thù hận hay chống đối, nhưng xuất phát từ niềm vui sống thuần khiết và hân hoan.

So sánh Übermensch với các hình mẫu “anh hùng hiện sinh” khác

Đến đây, hẳn một số bạn đọc sẽ nhận thấy Übermensch ít nhiều chia sẻ chung một “bộ gen” với những hình mẫu anh hùng hiện sinh khác. Về cơ bản, họ đều là những “con cừu đen” đứng đơn độc bên bờ vực thẳm, tách biệt khỏi đám đông để đối mặt với một thế giới đầy “phi lý.”

Tuy nhiên, điểm khác biệt cốt lõi nằm ở cách họ phản ứng trước hư vô.

Với Anh hùng Phi lý (Albert Camus)

Thoạt nhìn, Siêu nhân của Nietzsche và Anh hùng Phi lý của Camus có vẻ khá giống nhau: cả hai đều khước từ ảo tưởng về một ý nghĩa khách quan. Nhưng mục đích cuối cùng của họ lại rẽ theo hai hướng khác biệt.

• Anh hùng Phi lý là biểu tượng của sự chịu đựng. Giống như Sisyphus, anh ta nhìn vào sự hỗn mang của vũ trụ, chấp nhận rằng không có cái gọi là “ý nghĩa tối thượng” cả, cũng như tìm thấy niềm vui ngay trong chính gian khó cuộc đời. Đứng từ tư tưởng của Camus, việc tự tạo ra ý nghĩa từ hư không thực chất chỉ là một hình thức “tự sát trong tư tưởng” (philosophical suicide) mà thôi.
• Übermensch là biểu tượng của sự kiến tạo. Anh ta tự biến mình thành “nghệ sĩ của cuộc đời”, chủ động đập tan các giá trị cũ để đúc kết nên hệ giá trị hoàn toàn mới.

Nếu như Anh hùng Phi lý tập trung vào việc sống trọn khoảnh khắc hiện tại, thì Übermensch hướng về tương lai — về mục tiêu để lại di sản cá nhân và vươn tới tầm vóc vĩ đại hơn.

Với Hiệp sĩ Đức tin (Søren Kierkegaard)

Sự khác biệt ở đây còn sâu sắc hơn. Cả hai hình mẫu đều yêu cầu lòng can đảm phi thường để bước ra khỏi chuẩn mực đạo đức xã hội thông thường. Thế nhưng:

• Hiệp sĩ Đức tin thực hiện một cú nhảy phó thác. Anh ta đặt niềm tin vào một quyền năng siêu việt (Thượng đế), luôn giữ vững niềm xác tín – ngay cả khi điều đó đi ngược lại mọi logic thông thường. Nói cách khác, tâm thế của anh ta là tự hiến tế. (self-surrender)
• Übermensch thì dựa hoàn toàn vào ý chí. Người hùng của Nietzsche nhìn vào một vũ trụ không có bóng dáng Thượng đế và tuyên bố: “Tôi sẽ khẳng định quyền năng của mình – sẽ tự kiến tạo ý nghĩa.” Từ góc nhìn đó, Übermensch là biểu trưng cho tinh thần tự khẳng định. (self-assertion)

Übermensch trong đời thực: Khi triết học bước xuống đường phố

Siêu nhân không phải một nhân vật huyền thoại sở hữu quyền năng siêu nhiên. Thực tế, ta có thể quan sát sự hiển lộ của hình mẫu này trong những khoảnh khắc rất “đời thường.”

Ví dụ 1: Thay đổi sự nghiệp

Ta hãy thử hình dung một người dành cả thanh xuân để leo lên các nấc thang danh vọng – vì đó là điều cha mẹ và xã hội kỳ vọng. Nhưng đến một ngày, họ nhận ra các giá trị bản thân theo đuổi bấy lâu thực chất chỉ là “vay mượn”. Và họ sẵn sàng từ bỏ tất cả để trở thành một người nông dân thuần túy, một thợ mộc, hay một nghệ sĩ nghèo.

Chính tôi cũng từng trải qua biến cố tương tự cách đây không lâu. Suốt hơn sáu năm, tôi nỗ lực phát triển sự nghiệp trong ngành digital marketing – và cuối cùng trở thành quản lý SEO cho một agency quốc tế. Vào thời điểm đó, tôi sở hữu nguồn thu nhập tốt và một cuộc sống “đáng mơ ước” theo tiêu chuẩn số đông. Thế nhưng trớ trêu thay, tôi không thể không nhận thấy một nỗi đắng cay và u uất khôn nguôi đối với cái gọi là “thành công” đó.

Sau một thời gian trăn trở, tôi đi đến quyết định “táo bạo” là xin nghỉ việc, rời xa thế giới công sở để nghiên cứu triết học, chấp nhận duy trì cuộc sống bằng các dự án bán thời gian.

Thú thật, tôi cho rằng quyết định đó của tôi giống như “cú nhảy của một Hiệp sĩ Đức tin” hơn. Nhưng nếu soi chiếu qua lăng kính của Nietzsche, ta có thể xem nó như một hành động tự kiến tạo giá trị. Rằng tôi đang “tái định nghĩa” thành công theo tiêu chuẩn cá nhân, sẵn sàng trở nên “ngớ ngẩn” trong mắt bầy đàn – để đổi lại được sống chân thật với chính mình.

Đọc thêm: Bạn đang sống hay tồn tại? Khoảng cách giữa “sinh tồn” và “hiện hữu”

Ví dụ 2: Người sáng tạo tự do

Như đã đề cập, ở giai đoạn cuối cùng của quá trình chuyển đổi, cá nhân trở thành “Đứa Trẻ” — đặc trưng ở thái độ chấp nhận mọi thứ trong đời, sẵn sàng sáng tạo với niềm vui thuần túy.

Ta có thể thấy rõ hình mẫu này ở các văn nghệ sĩ chuyên tâm sáng tác mà không cần đám đông án thưởng. Như chính tôi đây, bản thân tôi tìm thấy niềm hạnh phúc vô ngần khi viết về các chủ đề “lạ” như triết học hiện sinh – hoàn toàn không có tiềm năng viral, thậm chí còn khiến tôi bị “dị nghị” bởi một số người thân quen.

Nhưng điều đó suy cho cùng chẳng có gì quan trọng.

Một người sáng tạo đích thực sẽ không quá quan tâm chạy theo thuật toán hay xu hướng. Nếu mọi người không thích tác phẩm của anh ta, anh ta sẽ chỉ đơn giản “mặc kệ nó” và tiếp tục công việc của mình.

Ví dụ 3: Vượt qua nghịch cảnh và tổn thương

Có biết bao người đã và đang lớn lên trong môi trường bạo hành – hoặc rơi vào cảnh nghiện ngập trầm trọng. Chiếu theo tư tưởng “Bầy đàn”, những con người bất hạnh đó sẽ bị xem là “vô phương cứu chữa” – là nạn nhân của hoàn cảnh, không có chút hy vọng gì.

Nhưng không ít người trong số đó vẫn quyết định không đầu hàng. Họ đủ dũng khí đối mặt với những “con quỷ” đáng sợ nhất trong lòng, sẵn sàng vượt lên nghịch cảnh và làm chủ số phận. Chính qua sức mạnh ý chí, họ đã có thể chinh phục sự “hỗn mang” nội tại và biến nỗi đau thành nguồn mạch sức mạnh.

Chúng ta quyết định cuộc đời mình bằng cách gán ý nghĩa nào đó cho những trải nghiệm trong quá khứ. Cuộc đời không phải thứ được kẻ khác định đoạt mà do chính mình lựa chọn, sống như thế nào là do chính bản thân mình.

Ichiro Kishimi, ‘Dám bị ghét’

Ví dụ 4: Đón nhận “ngày tồi tệ nhất” trong đời

Khi bi kịch ập đến (vd: công ty phá sản, mắc bệnh nan y, đổ vỡ mối quan hệ, v.v…), phần lớn sẽ tự hỏi: “Tại sao chuyện này lại xảy ra với tôi?” hoặc hy vọng vào một tương lai/ kiếp sau công bằng hơn.

Ngược lại, Übermensch chọn một cách tiếp cận khác. Tư tưởng của họ là: “Đây chính là thực tại của TÔI. Tôi sẽ đón nhận và biến bi kịch này thành ‘chất liệu sống’ cho cuộc đời mình.”

Đây chính là biểu trưng sống động cho tinh thần Amor Fati. Nó đòi hỏi bạn nhìn lại mọi thất bại đau đớn nhất và ý thức rằng, bạn không cần phải thay đổi bất kỳ điều gì trong số đó — bởi chính nhờ nó mà bạn mới thành ra như hôm nay.

Con đường trở thành Siêu nhân (Übermensch)

Đối với những ai muốn dấn thân đi theo con đường này và vượt lên sự tồn tại tầm thường của “Kẻ cuối cùng” (The Last Man – hình mẫu đối nghịch với Siêu nhân), bạn có thể thực hành theo bốn bước như sau:

1. Khẳng định bản sắc (khước từ Bầy đàn)

Ai cũng muốn những thứ giống nhau; ai cũng y như nhau. Người nào suy nghĩ khác biệt thì coi như tự biến mình thành kẻ “điên khùng.”

Friedrich Nietzsche

Bạn không thể “trở thành chính mình” nếu chỉ mải mê đáp ứng kỳ vọng của người khác. Thoạt nghe có vẻ hơi “lạ tai”, song như Nietzsche từng cảnh báo, “điên rồ” là chuyện hiếm gặp ở cá nhân – nhưng lại là “chuẩn mực”/ quy luật chung ở cấp độ đội nhóm/ tập thể!

Bước đầu tiên trên hành trình “lột xác” thành Siêu nhân là ngừng “ủy thác” quyết định của bản thân cho “Bầy đàn” — dù đó là xã hội, tôn giáo, hay thậm chí gia đình. Cụ thể, bạn cần nhìn nhận lại niềm tin bấy lâu và tự hỏi:

“Đây là lựa chọn CỦA TÔI, hay nó chỉ đơn giản là thứ người khác áp đặt lên tôi?”

Ngày nay, “Bầy đàn” không chỉ liên quan đến tôn giáo hay chính thể; ta thậm chí có thể bắt gặp hình bóng nó trong cách vận hành của thuật toán mạng xã hội, văn hóa hối hả (hustle culture), chủ nghĩa tiêu thụ, cùng áp lực phải có góc nhìn “đúng đắn” trên mạng. Khước từ bầy đàn nghĩa là đủ can đảm kháng cự lại những yếu tố đó của cuộc sống hiện đại, để sống thực với bản sắc của riêng mình.

Ví dụ: Thay vì chạy theo định nghĩa “thành công” của xã hội — vô được trường đại học danh giá, công việc ở tập đoàn lương cao, mua nhà ngoại ô và đổi xe ba năm một lần — một Übermensch thực thụ sẽ dừng lại để chiêm nghiệm: “Mình có THỰC SỰ mong muốn điều này, hay chỉ đang bị chi phối bởi quảng cáo và áp lực đồng trang lứa?”

Đọc thêm: Ngụy tín (Bad faith) – Khi ta tự dối bản thân để từ chối tự do

2. Can đảm sống táo bạo

Hãy xây dựng thành phố của các người trên sườn núi Vesuvius! Hãy dong buồm ra những vùng biển chưa ai từng khám phá! Hãy sẵn sàng đối mặt với đồng loại – và với chính mình! Hỡi những kẻ khao khát tri thức, hãy không ngừng chinh phục – chừng nào các người chưa trở thành người đứng đầu! Chẳng mấy chốc, thời đại mà các người có thể bằng lòng sống ẩn mình giữa rừng như những con nai hèn nhát sẽ qua đi! Và khi đó, sứ mệnh tìm kiếm tri thức sẽ được đặt vô vị trí xứng đáng của nó!

Friedrich Nietzsche

Khác với “Kẻ cuối cùng” — chẳng mong cầu gì ngoài sự ấm áp, tiện nghi và an toàn — Übermensch chủ động khước từ sự an toàn giả tạo để lựa chọn “sống táo bạo” (live dangerously). Tuy nhiên, chúng ta cần lưu ý tránh nhầm lẫn nó với sự liều lĩnh thuần túy.

Cốt lõi của phong cách sống này là can đảm chấp nhận rủi ro về tâm lý và xã hội. Cụ thể, bạn phải sẵn sàng đối mặt với cảm giác bị cô lập, dám thách thức các chuẩn mực bấy lâu, dám rời khỏi vùng an toàn của “Con Lạc Đà” để chiến đấu như một “Con Sư Tử”.

Sau đây là ví dụ về cách thực hành tâm thế sống trên trong đời thực:

• Một nghệ sĩ dám công bố tác phẩm của mình, dù biết nó có thể bị giới phê bình nhạo báng.
• Một nhân viên dám trình bày ý kiến phản biện sắc sảo – dù xung quanh toàn những kẻ “ba phải”, chỉ biết gật đầu đồng ý. Anh ta chấp nhận rủi ro rạn nứt quan hệ để không đánh mất sự trung thực.
• Một người dấn thân vào một mối quan hệ cách trọn vẹn, không phòng thủ. Dù ý thức rõ nguy cơ bị tổn thương, họ vẫn can đảm chọn dấn thân, thay vì sống an nhàn trong cô độc.

Đọc thêm: Thái độ phù hợp với sự bất định – Thuận theo bản chất của cuộc sống

3. Khám phá hệ giá trị riêng

Vì không có một bộ quy tắc chung cho tất cả, trách nhiệm của bạn là suy ngẫm và tự tìm ra con đường riêng để đối mặt với “những con rồng” trong tâm trí. Những gì mang lại ý nghĩa cho người khác thì rất có thể lại là “thuốc độc” đối với bạn.

Một cách xác định điều gì có phù hợp với hệ giá trị cá nhân hay không – đó là chú ý đến trạng thái năng lượng. Bạn cảm thấy bản thân tràn đầy sinh lực và mạnh mẽ khi nào? Tương tự, những lúc nào bạn rơi vào tình trạng kiệt quệ, cay đắng và trống rỗng?

Ví dụ: Xu hướng của xã hội là tôn thờ tham vọng, địa vị và quyền lực. Tuy nhiên, sau khi chiêm nghiệm sâu sắc, bạn nhận ra giá trị cốt lõi của mình là “tĩnh tại”. Trân trọng giá trị đó đồng nghĩa với việc từ chối một cơ hội thăng tiến “béo bở” — bởi vì nó sẽ “đánh cắp” quỹ thời gian quý báu của bạn dành cho gia đình.

Bạn đi theo con đường của RIÊNG bạn. Tôi theo con đường của RIÊNG tôi. Còn những thứ như con đường “đúng đắn”, con đường “chính xác”, con đường “duy nhất” – những thứ đó không hề có thật.

Friedrich Nietzsche

4. Không ngại cô độc

Bạn không thể nghe thấy tiếng nói bên trong giữa những ồn ào/ “thị phi” của đám đông. Thoạt nghe có vẻ hơi đáng sợ, song sự cô độc là thành tố không thể thiếu cho hành trình khám phá và thấu hiểu bản thân. Như chính Nietzsche từng chỉ ra: nếu không có đủ 2/3 thời gian trong ngày cho riêng mình, thì bạn thực chất chỉ đang là “nô lệ” mà thôi.

Tuy rằng thật khó để thực hành đúng theo tư tưởng của Nietzsche trong thời hiện đại, song không vì thế mà ta nên bỏ qua nguyên lý này. Dù cho có bận rộn đến đâu, mỗi người vẫn cần cố gắng thường xuyên dành thời gian để ngồi lại với chính mình và nuôi dưỡng đời sống nội tâm.

Hành trình trở thành Siêu nhân (Übermensch)

Giới hạn của hình mẫu Siêu nhân (Übermensch)

Tuy rằng Übermensch là một triết lý rất hay, song nếu áp dụng một cách cực đoan, nó rất có thể “biến tướng” thành sự kiêu ngạo, thói “thượng đẳng rởm” và ái kỷ lạnh lùng. Từ kinh nghiệm bản thân, tôi cho rằng điều quan trọng là học cách dung hòa giữa tinh thần “tự cường” của Nietzsche với sự trưởng thành về phương diện tinh thần/ tâm linh.

Tái định nghĩa lòng trắc ẩn

Trở thành Siêu nhân không đồng nghĩa với việc “phế bỏ” lòng trắc ẩn. Đúng hơn, nó đòi hỏi cá nhân phải hành động xuất phát từ con tim chân thật – sẵn sàng trao đi tình yêu thương cách vô vị lợi. Không vì sợ hãi hình phạt (vd: bị xã hội lên án/ bị đày xuống địa ngục), cũng chẳng phải để tô vẽ vẻ ngoài “thánh thiện” – nhưng bởi tình yêu đó xuất phát từ nguồn năng lượng nội tại trong chính họ.

Nói cách khác, hành động của họ là sự cho đi của một kẻ “giàu có” về tâm hồn, không phải bố thí vì mong cầu công đức.

Quyền lực – là khi ta có đủ lý do để giết chóc, nhưng lại không làm như vậy. Một tên kẻ trộm bị đưa đến trước mặt Hoàng đế. Hắn biết mình sẽ chết; vậy nên hắn quỳ xuống đất và cầu xin lòng thương xót. Và Hoàng đế tha thứ cho hắn. Ngài thả cho tên vô dụng này đi. Đó mới là quyền lực thực sự.

Bản danh sách của Schindler (1993)

Từ “hòn đảo” đơn độc đến “thềm lục địa” nâng đỡ

Một số nhà phê bình từng e sợ rằng, nếu ai cũng theo đuổi chủ nghĩa cá nhân cực đoan – sống như một “hòn đảo”, thì xã hội sẽ tan rã. Tuy nhiên, một Übermensch đích thực thì không chỉ sống cho riêng mình.

Thay vì tồn tại như “hòn đảo” biệt lập, Siêu nhân tự biến bản thân thành một “thềm lục địa” – bằng cách vươn mình ra phía dưới mặt nước, âm thầm tạo thành một cấu trúc nâng đỡ vững chãi, cho phép các hệ sinh thái/ cộng đồng có điểm tựa để phát triển.

Sức mạnh của họ không dùng để đè nén, mà để kiến tạo không gian cho sự sống nảy mầm.

Lý tưởng, không phải đích đến

Và cuối cùng, ta cần lưu ý rằng: Übermensch là biểu trưng cho một lý tưởng, không phải “đích đến” để đạt tới một lần duy nhất trong đời.

Suy cho cùng, mục tiêu cuộc đời không phải là trở thành một “vị thần” hoàn hảo không tì vết, nhưng là không ngừng tuân theo lời “hiệu triệu” của Nietzsche (mà tôi đã lựa chọn làm châm ngôn cho blog của mình):

“Hãy trở thành chính bạn.” (Become who you are.)

FAQs

Đâu là khác biệt giữa Chủ nghĩa hư vô (Nihilism) và Übermensch?

Thuyết hư vô là niềm tin cho rằng cuộc đời hoàn toàn vô nghĩa – không có mục đích cố hữu. Và Übermensch chính là “phương thuốc” mà Nietzsche đề xuất để chữa trị căn bệnh này.

Nếu như kẻ hư vô nhìn vào vũ trụ vô cảm rồi buông xuôi, thì Übermensch lại đối diện với sự “vô cảm” đó trong tâm thế reo vui, đón nhận tự do để từ đó tự thiết lập ý nghĩa và hệ giá trị cá nhân của riêng mình.

Hình mẫu Übermensch là “tốt” hay “xấu”?

Theo nhãn quan truyền thống, Übermensch vận hành hoàn toàn ngoài ranh giới thông thường của “thiện” và “ác”. Họ khước từ các quy tắc đạo đức khách quan của xã hội, song lại tuân theo một bộ chuẩn mực cá nhân cực kỳ nghiêm ngặt:

• “Thiện”: Là bất cứ điều gì khuyến khích sự sống và năng lực tự chủ.
• “Ác”: Là bất cứ điều gì cổ xúy cho sự yếu nhược, thói rập khuôn hay “tâm lý bầy đàn”.

Về cơ bản, triết lý này thể hiện một lý tưởng về sự ưu tú. Nó hoàn toàn KHÔNG phải là cớ để cá nhân tỏ ra tàn bạo/ thực hành thói bạo chúa.

Đọc thêm: Lãnh đạo bản thân (Self-leadership) – Nền tảng thành công lâu dài & bền vững

Lời kết

Sau cùng, Nietzsche đề xuất triết lý Übermensch không phải để mọi người “rập khuôn” đi theo bước chân ông. (bởi sinh thời, ông rất căm ghét ý tưởng con người sống như những môn đồ “mù quáng”) Từ tư tưởng của ông, chúng ta có thể chuyển hóa nó thành tấm gương phản chiếu tiềm năng vô hạn bên trong chính mình.

Thông qua hình mẫu Siêu nhân, mỗi người được yêu cầu đối mặt với câu hỏi “đáng sợ” nhất của kiếp người: Nếu mọi quy tắc và kỳ vọng xã hội đột ngột biến mất vào ngày mai, vậy ta sẽ sống như thế nào?

Dấn thân vào con đường của Siêu nhân tức là bước vào một cuộc “nổi loạn thần thánh” — dứt khoát rũ bỏ các giá trị “vay mượn” mà ta vẫn khoác lên mình bấy lâu, để can đảm tách biệt khỏi đám đông, sẵn sàng chịu trách nhiệm hoàn toàn cho mọi trải nghiệm sướng khổ trong đời.

Như Nietzsche từng viết:

“Ta nói cho các ngươi hay: phải còn một chút hỗn mang trong tâm khảm, thì ta mới có thể hạ sinh một ngôi sao nhảy múa.”

Vậy nên, đừng để tâm lý bầy đàn dập tắt sự “hỗn mang” đầy sức sống bên trong bạn. Cũng đừng cảm thấy “tội lỗi” vì bản thân khác biệt so với mọi người.

Thay vào đó, hãy can đảm trút bỏ lớp da cũ, bước lên sợi dây thừng vắt ngang vực thẳm, và quyết tâm “trở thành chính mình.”

Có thể bạn quan tâm:

• Mục tử của Hiện hữu (Hirt des Seins): Trở thành người canh giữ thế gian
• Vẻ đẹp cuộc sống: 8 cách tìm thấy niềm vui từ những điều giản dị quanh ta
• Cuộc sống viên mãn: Hành trình đi tìm ý nghĩa & đam mê mỗi ngày