Khủng hoảng hiện sinh: Ánh sáng hy vọng giữa "vực thẳm" cuộc đời

Trang chủ » Triết học & Tâm linh » Khủng hoảng hiện sinh: Ánh sáng hy vọng giữa “vực thẳm” cuộc đời

Lần đầu tiên tôi đối mặt với “vực thẳm” của cuộc đời là khi còn rất trẻ – dù thuở ấy, tôi chưa thực sự biết cảm giác đó gọi là gì.

Mọi chuyện bắt đầu từ một bi kịch gia đình: bác tôi tự kết liễu mạng sống mình. Nghe từ mọi người kể lại, có vẻ như là do mâu thuẫn với nhà hàng xóm.

Nhưng giờ nghĩ lại, tôi tin rằng chuyện xảy ra chỉ là “giọt nước tràn ly” sau một quãng thời gian âm ỉ lâu dài. Rằng bác tôi bấy lâu đang chìm trong tuyệt vọng – và việc không tìm thấy lối thoát đã khiến bác tìm đến cái chết.

Điều ám ảnh tôi nhất không phải nỗi buồn mất người thân, mà là thái độ của những người xung quanh – của khu “xóm đạo” dưới quê nhà. Không hề có lấy một chút cảm thông – chỉ toàn sặc mùi “giáo điều”.

Người ta xì xào bàn tán xem bác tôi có đủ điều kiện được chôn cất trong “đất thánh” (nghĩa trang giáo xứ) hay không. Gia đình bác phải “chạy đôn chạy đáo” ngược xuôi để xin cho được một tờ “giấy chứng nhận” từ một linh mục quen thân, cốt để chứng minh bác đã thú tội trước khi nhắm mắt.

Khi quan sát tất cả những điều đó — thái độ cuồng tín, bám chấp luật lệ thay vì nhìn nhận thực tại, phán xét thay vì cảm thông — tôi không khỏi cảm thấy quặn thắt trong lồng ngực. Nếu ý nghĩa cuộc đời chỉ gói gọn trong một danh sách những nghi lễ để đổi lấy sự an toàn sau cái chết, vậy thì sống để làm gì?

Ngay cả sau khi trưởng thành và bước vào “thế giới thực”, cảm giác bất an đó vẫn tiếp tục xuất hiện – dưới nhiều hình thức khác nhau.

Nhiều năm trước, tôi làm việc cho một startup du lịch y tế, chuyên quảng bá liệu pháp tế bào gốc. (mà sau này tôi mới “vỡ lẽ” là thiếu cơ sở khoa học và đầy rẫy sai phạm đạo đức)

Ngành truyền thông kỹ thuật số (digital marketing) — lĩnh vực mà tôi từng gắn bó trong một thời gian — thì có vẻ như hoàn toàn “mục nát” từ bên trong. Người ta bị ám ảnh phải “sản xuất” ra những nội dung hời hợt, dễ dãi để dẫn dắt dư luận – thay vì đầu tư trao đi giá trị thật.

Tôi rẽ hướng sang ngành khai vấn (coaching) với hy vọng tìm thấy ý nghĩa trong công tác phát triển con người. Nhưng rốt cuộc, tôi lại lạc vào một “mê cung” những “chuyên gia” tự xưng, thích tiền – thích được người khác chú ý và tán dương. Hoàn toàn ngược lại với những gì tôi tưởng tượng.

Đi đâu tôi cũng thấy một kịch bản như nhau: Con người đối xử với nhau như công cụ phục vụ mục đích của mình (Mối quan hệ Tôi – Nó) thay vì những tâm hồn đồng điệu (Mối quan hệ Tôi – Bạn). Các cấp quản lý khoác lên mình lớp vỏ động viên giả tạo – thực chất chỉ để “vắt” kiệt sức lao động của nhân viên. Nhiều đồng nghiệp của tôi sống “vật vờ” như những kẻ mộng du, chạy theo đồng lương để mua sắm những thứ bản thân họ chẳng hề cần đến.

Tôi trở nên hoài nghi tất cả. Tôi đánh mất niềm tin vào con người. Cảm giác như bị lạc trong một bộ phim – rằng mọi người đều đang “diễn” theo một kịch bản mà tôi kiên quyết từ chối đọc.

Nhưng giờ đây, tôi đã nhận ra một điều: không chỉ có mình tôi cảm thấy như thế.

Nhân loại đang sống trong một kỷ nguyên đầy biến động. Sự phát triển của công nhệ, đặc biệt là Trí tuệ Nhân tạo (AI), khiến nhiều người phải đặt câu hỏi lại về giá trị thực sự của lao động. Chưa kể đến biết bao tranh chấp và xung đột liên miên ở phạm vi toàn cầu. Các thể chế cũ — từ tôn giáo, chính trị đến kinh tế — đều đang có dấu hiệu “sụp đổ”.

Nếu bạn đang đọc những dòng này, tôi tin rằng bạn cũng đang cảm nhận giống y như tôi từng trải qua. “Tại sao mình lại làm những việc này? Rốt cuộc nó có ý nghĩa gì không?”

Cảm giác đó, chúng ta hãy gọi tên nó là Khủng hoảng Hiện sinh.

Thoạt nghe có vẻ thật đáng sợ, song tôi tin rằng không nhất thiết phải suy nghĩ theo chiều hướng tiêu cực. Thực tế, khủng hoảng hiện sinh là dấu hiệu cho thấy, cuối cùng bạn đã thực sự thức tỉnh.

Tóm tắt nội dung chính

Khác với lo âu thông thường, khủng hoảng hiện sinh xuất phát từ sự “lung lay” về các niềm tin căn bản (vd: ý nghĩa của đời sống, sự nhỏ bé của con người trước vũ trụ, v.v…)
Sự phổ biến của khủng hoảng hiện sinh có nguyên nhân từ quan niệm sai lầm về thành công (vòng xoáy khoái lạc khiến con người không bao giờ thỏa mãn), sự biến động của thế giới hiện đại (VUCA), cũng như tình trạng “xói mòn” các giá trị tinh thần/ cộng đồng truyền thống.
Nếu không giải quyết triệt để, con người rất dễ rơi vào trạng thái “vô cảm”, sống buông thả để quên đi thực tại, hoặc sa vào chủ nghĩa hư vô cực đoan, dẫn đến hành vi tự hủy hoại và đánh mất các tiêu chuẩn đạo đức.
Thay vì cố “giải quyết” cuộc đời như một bài toán, chúng ta cần học cách trải nghiệm nó – qua việc trân trọng những điều nhỏ bé, kết nối với con người, tái khẳng định hệ giá trị nội tại, cũng như đủ dũng cảm hành động theo trực giác kêu gọi.

Mục lục

Khủng hoảng hiện sinh là gì?

Có một số người thường hay nhầm lẫn, đánh đồng khủng hoảng hiện sinh với chứng lo âu hay trầm cảm thông thường. Thực tế, hai vấn đề này nằm ở hai cấp độ hoàn toàn khác biệt.

Lo âu thường liên quan đến một kết quả cụ thể: “Chuyện gì sẽ xảy ra nếu mình mất việc?” hay “Lỡ mình thất bại thì sao?”.
Ngược lại, khủng hoảng hiện sinh thì chạm đến những câu hỏi căn bản về đời sống: “Ý nghĩa của công việc này là gì?” hay “Thành công hay thất bại liệu có quan trọng không, khi đằng nào chết thì cũng chẳng còn lại gì?”

Cảm giác đó giống như thể mặt đất dưới chân bạn đang “biến mất” vậy. Mọi niềm tin bạn luôn xem là “hiển nhiên” bấy lâu – nay bị lung lay hoàn toàn.

Giờ đây, bạn buộc phải một mình đối diện với sự tự do của chính mình – giữa một vũ trụ mênh mông và “vô cảm”.

Mô hình “tảng băng chìm” của khủng hoảng hiện sinh

Để cảm nhận chiều sâu của cảm xúc này, ta có thể tưởng tượng nó như một tảng băng trôi với bốn tầng như sau:

Tầng đỉnh (Các vấn đề thường nhật)

Biểu hiện qua áp lực công việc/ nỗi sợ thất bại. Bạn thấy kiệt sức và tự huyễn hoặc rằng mình chỉ cần một kỳ nghỉ là ổn. Bạn bận tâm đến những gì người khác nghĩ về mình, suốt ngày quanh quẩn trong “vòng xoáy” cơm áo gạo tiền.

Tầng thân trên (Nhận thức về sự hữu hạn của thời gian)

Ở tầng tiếp theo, cá nhân ý thức về cái chết – nguồn cơn của cái gọi là “khủng hoảng tuổi trung niên”. Bạn giật mình khi quan sát cha mẹ già đi, khi phát hiện sợi tóc bạc đầu tiên của chính mình. Và bạn bắt đầu trăn trở về di sản cá nhân: “Liệu có ai nhớ đến mình khi mình nằm xuống không?”

Tầng sâu (Câu hỏi về ý nghĩa cuộc sống & sự lặng im của vũ trụ)

Đến tầng thứ ba, nỗi bất an trở nên “nặng nề” hơn hẳn, đặc trưng ở ý thức về sự Phi lý — mâu thuẫn giữa khao khát tìm kiếm ý nghĩa của cá nhân và sự thờ ơ lạnh lùng của vũ trụ. Nó thể hiện ra khi bạn ngước nhìn bầu trời đêm và cảm thấy bản thân nhỏ bé làm sao – hoặc khi bạn nhìn lại lịch sử nhân loại và chỉ thấy một vòng lặp những hành vi bạo lực “phi nhân”.

Phần lõi (Gánh nặng của tự do)

Sâu dưới cùng là nơi cá nhân đối mặt với sự thật đáng sợ nhất: Bạn hoàn toàn tự do. Như triết gia Jean-Paul Sartre từng tuyên bố, nhân loại “bị kết án phải tự do”. Không có ai ra lệnh cho bạn phải sống như thế nào cả. Bạn có thể trở thành một vị thánh hay một kẻ tội đồ, một CEO hay một gã lang thang – quyền quyết định hoàn toàn thuộc về bạn.

Việc nhận ra bản thân là người duy nhất phải chịu trách nhiệm cho cuộc đời mình – đó là một gánh nặng mà phần lớn chúng ta đều e sợ.

Nếu bạn nhìn thấy hình bóng của chính mình trong “tảng băng” trên đây, thì tôi xin nói điều này với bạn: chuyện đó cũng hết sức bình thường thôi.

Sống là phải trải qua như vậy.

Thực tế cho thấy, khủng hoảng hiện sinh đang trở nên ngày một phổ biến ở thời hiện đại – đặc biệt với các thế hệ trẻ như Millennials và Gen Z. Không phải vì “yếu đuối”, mà vì quan niệm về một cuộc sống “chuẩn mực” bấy lâu nay (Đi học => Đi làm => Mua nhà => Nghỉ hưu) giờ đã không còn đủ để “lấp đầy” khoảng trống trong tâm hồn con người nữa.

Đừng lầm tưởng đây chỉ là vấn đề “bệnh tâm lý”. Khủng hoảng hiện sinh thực chất là kết quả của việc bạn đang lần đầu tiên nhìn thấy “sự thật trần trụi” về cuộc sống – không che đậy, không “tô vẽ”.

Nguyên nhân khủng hoảng hiện sinh

Vì cớ gì mà trăn trở về ý nghĩa cuộc sống lại trở nên “nhức nhối” như vậy trong thời đại hiện nay?

Nghịch lý mang tên “thành công”

Tôi từng quan sát thấy một hiện tượng lạ lùng chốn công sở: Càng đạt được nhiều thành tựu, con người ta lại càng dễ rơi vào tình trạng tâm hồn “trống rỗng”. Từ bé, chúng ta bị “tiêm nhiễm” niềm tin “độc hại” rằng chỉ cần tích lũy đủ — đủ tiền tài, đủ địa vị, đủ danh tiếng — thì mọi nỗi lo âu sẽ tự khắc “tan biến”.

Nhưng thực tế thường diễn ra theo chiều ngược lại hoàn toàn.

Ngay khi nhận tin được thăng chức hay mức lương đáng mơ ước, phần lớn sẽ trải qua một cơn hưng phấn trong chớp nhoáng – để rồi ngay sau đó, một câu hỏi đáng sợ ập đến với họ:

“Chẳng lẽ tôi chỉ có thế này thôi sao?”

Tâm lý học gọi hiện tượng này là Vòng xoáy Khoái lạc (Hedonic Treadmill). Cảm giác trống rỗng ấy thậm chí còn rõ rệt hơn khi bạn ngồi trong một căn biệt thự xa hoa – đơn giản bởi lúc ấy, bạn không còn bất kỳ sự thiếu thốn vật chất nào để “đổ lỗi” cho nỗi buồn của mình nữa.

Căn bệnh trầm khá của Tây phương: “Tôi sẽ hạnh phúc khi…” Chúng ta tự thuyết phục bản thân rằng mình sẽ hạnh phúc khi được thăng chức, mua được chiếc Tesla, ăn một miếng pizza, hoặc đạt được một mục tiêu ngắn hạn hay dài hạn nào khác. Tất nhiên, khi cuối cùng mục tiêu đã nằm trong tay, lại có điều gì đó xảy ra khiến chúng ta đánh giá thấp giá trị của nó – thế là ta tiếp tục phấn đấu cho mục tiêu tiếp theo. Và cứ thế tiếp tục. Chúng ta muốn đạt đến cấp bậc cao hơn trong hệ thống phân cấp tổ chức. Chúng ta muốn một chiếc Tesla có thể di chuyển được xa và nhiều tính năng hơn. Chúng ta gọi thêm một miếng pizza mang về. Chúng ta đang sống trong cái mà Đức Phật gọi là cõi “ngạ quỷ” – luôn miệng ăn nhưng chẳng bao giờ thấy thỏa mãn.
Marshall Goldsmith, ‘Sống đời mãn nguyện’

Kỷ nguyên “hỗn mang” (VUCA)

Sự trỗi dậy của Trí tuệ Nhân tạo (AI) đang buộc con người phải đặt dấu hỏi về giá trị thực sự của chính mình: “Đâu là ranh giới giữa con người và máy móc?”. Các cú sốc về công nghệ, cộng với xung đột địa chính trị và bất ổn kinh tế toàn cầu, đã và đang tạo nên một thế giới VUCA (Biến động, Bất định, Phức tạp và Mơ hồ).

Chiếc “thang danh vọng” vững chãi ngày xưa giờ đã mục nát. Và việc phải đứng “chơ vơ” trên đống đổ nát của những giá trị cũ là một trải nghiệm chẳng dễ chịu chút nào.

Khoảng trống tâm linh & sự xói mòn của cộng đồng

Thượng đế đã chết. Cho đến giờ, Thượng đế vẫn chết. Chính chúng ta đã sát hại Ngài. Làm thế nào để chúng ta – kẻ sát nhân tồi tệ nhất trong số tất cả những tên sát nhân – có thể tự an ủi bản thân đây?
Friedrich Nietzsche

Trong quá khứ, các thể chế truyền thống như tôn giáo, niềm tin, làng xã hay đại gia đình từng là nơi con người có thể dễ dàng tìm thấy ý nghĩa cuộc đời. Dù cuộc sống có gian truân đến đâu, mỗi cá nhân đều biết rõ vị trí và vai trò của mình trong khuôn khổ một trật tự lớn lao hơn.

Thế nhưng ngày nay, một phần do ảnh hưởng của chủ nghĩa cá nhân cực đoan, những sợi dây liên kết ấy đã và đang bị cắt đứt. Con người bị “ném” vào một thực tại mà ở đó, họ phải tự kiến tạo ý nghĩa từ hai bàn tay trắng. Việc phải tự gánh vác toàn bộ sức nặng của việc định nghĩa bản thân — mà không có một điểm tựa tinh thần nào cả — đóng vai trò không nhỏ gây ra tình trạng khủng hoảng hiện sinh.

Cái giá của việc từ chối đối diện với khủng hoảng hiện sinh

Nếu bạn chọn cách kìm nén và làm ngơ, theo thời gian, khủng hoảng hiện sinh sẽ biến tướng thành hai “bóng ma” gặm nhấm tâm hồn như sau:

Thái độ vô cảm, “lụi tàn” trong thầm lặng

Trước đây, cha tôi từng kể với tôi về một người tù nọ bị giam cầm khi đất nước mới thống nhất – một thời kỳ vô cùng gian khó, cả về kinh tế lẫn nhiều phương diện khác. Ông bị nhốt trong xà lim chật hẹp, hoàn toàn không có chút tự do hay hy vọng nào về tương lai.

Xét theo mọi hệ quy chiếu của thế giới hiện đại, sự tồn tại của ông gần như đã chạm đáy của cái gọi là “vô nghĩa”.

Nhưng thay vì buông xuôi, ông lại tìm ra một cách vô cùng “sáng tạo” để níu giữ niềm hy vọng: “chăn kiến”.

Mỗi ngày, ông dành ra thật nhiều thời gian để quan sát những con kiến bò trên sàn phòng giam. Ông dành cho chúng một ít vụn bánh mì từ bữa ăn ít ỏi của mình, cũng như tỉ mỉ vẽ đường cho đàn kiến đi theo.

Đối với những người xung quanh, hành động của ông hẳn không khác gì của kẻ “điên”. Nhưng đối với ông, lũ kiến đó là cả một “khoảng trời” đong đầy niềm vui.

Trong hoàn cảnh tù túng đến cùng cực, người tù vẫn tìm thấy một lý do để “thức dậy mỗi sáng” – dù cái lý do đó có vẻ “kỳ cục” đến đâu.

Giờ thì hãy nhìn lại chúng ta – được tự do thoải mái, smartphone sẵn trong túi, tha hồ muốn đi du lịch ở đâu thì đi. Vậy mà, trớ trêu thay, nhiều người lại cảm thấy cuộc sống còn vô nghĩa hơn cả con người trong phòng giam kia.

Khi sự “trống rỗng” vượt quá ngưỡng chịu đựng, chúng ta chọn cách tồn tại như kẻ “mộng du”. Ta mượn những chuỗi ngày cày phim Netflix triền miên, mượn men rượu, hay những giờ lướt điện thoại vô thức (doom-scrolling) để quên đi thực tại. Thể xác ta vẫn hoạt động bình thường, nhưng tâm hồn thì “héo úa” từ hồi nào không hay.

Ta trở thành một khán giả hờ hững, ngồi quan sát chính cuộc đời mình trôi qua – y như một cuốn phim tẻ nhạt vậy.

Đọc thêm: Bạn đang sống hay tồn tại? Khoảng cách giữa “sinh tồn” và “hiện hữu”

Suy nghĩ hư vô, tự hủy hoại

Nếu sự vô cảm nói với ta rằng: “Chẳng có gì quan trọng cả, cứ ngủ vùi đi”*, thì chủ nghĩa hư vô cực đoan lại đưa tới suy nghĩ: “Chẳng có gì quan trọng cả, nên ta muốn làm gì thì làm.”

Đây chính là lúc ranh giới đạo đức bị xóa nhòa. Con người đối xử với nhau như những món đồ vật, sẵn sàng lừa lọc và chà đạp lên nhau vì tin rằng cái gọi là “giá trị cao đẹp” chỉ là một trò đùa. Khi không thể tự tìm thấy ánh sáng cho đời mình, không ít người có xu hướng muốn dập tắt luôn ánh sáng của người khác.

Đó chính là lý do vì sao giải quyết khủng hoảng hiện sinh không phải là chuyện “nói cho vui”. Thực tế, nó chính là cuộc chiến sinh tồn để giữ lại phần “người” trong mỗi chúng ta.

Đọc thêm: Chủ nghĩa hư vô, hiện sinh & phi lý – Đối diện với “vực thẳm” cuộc đời

Cách đối mặt với khủng hoảng hiện sinh

Nếu bạn đang cảm thấy hoang mang ngay lúc này, bản năng có lẽ sẽ thúc giục bạn tìm kiếm một “liều thuốc tiên” giúp giải quyết rốt ráo vấn đề. Nhưng từ kinh nghiệm của tôi, cố gắng “chữa lành” sẽ chẳng mang lại lợi ích gì cả.

Điều quan trọng là ta phải học cách song hành và vượt lên trên cơn khủng hoảng.

Ngừng cố gắng “giải quyết” cuộc đời

Cuộc sống không phải một vấn đề cần được giải quyết, mà là một thực tại cần được trải nghiệm.
Søren Kierkegaard

Nhiều người có xu hướng coi sự tồn tại của mình như một “bài toán” cần có đáp số; hệ quả là họ không ngừng đi tìm “đường tắt” để xoa dịu triệu chứng nhanh nhất có thể. Thực tế, suy nghĩ như vậy sẽ chẳng đưa bạn đến đâu cả.

Để minh họa, tôi xin phép kể về trải nghiệm sau đây của bản thân.

Thuở bé, tôi từng khá đam mê trò chơi điện tử. Vì rằng Internet khi đó vẫn chưa phổ biến, không ít lần tôi bị “mắt kẹt” ở những màn chơi khó – cứ phải quay đi quay lại cùng một chỗ, thử nhiều cách khác nhau để làm sao đi tiếp được.

Đối với thằng bé tôi khi ấy, chuyện đó quả thực vô cùng khó chịu. Mặt khác, tôi phải thừa nhận nó cũng đã mang lại cho tôi một niềm vui khôn tả – sự thỏa mãn được khám phá và giải quyết vấn đề bằng chính đôi tay của mình.

Thế rồi Internet xuất hiện. Đột nhiên, tôi có thể lên mạng tra cứu guide hướng dẫn – thậm chí biết trước kết cục của câu chuyện trong game. Những con “trùm cuối” từng gây khó dễ với tôi thì giờ tôi có thể hạ gục chúng dễ dàng. Cứ như thể tôi đã trở thành một “ông thần” tí hon vậy!

Ban đầu, tôi cảm thấy rất thích thú với sự chuyển đổi mới mẻ này. Thế nhưng sau một thời gian, trò chơi bỗng chốc trở nên “nhạt nhẽo”. Chẳng còn chút niềm vui khám phá gì nữa.

Quy luật tương tự cũng áp dụng khi đối mặt với khủng hoảng hiện sinh. Bạn phải chấp nhận thực tế rằng, sự vô định không phải một “lỗi” (bug) của hệ thống; nó chính là bản chất của trò chơi mang tên “cuộc sống”.

Hãy học cách dấn thân vào “mê cung”. Đừng quá ám ảnh với việc tìm lối thoát ra ngoài.

Quay về những điều nhỏ bé

Quan niệm rằng “mọi thứ đều vô nghĩa” thoạt nghe có thể đúng, nhưng nó sẽ chẳng đưa bạn đến đâu cả. Trái Đất đang chết dần, mặt trời đang nổ tung, vũ trụ thì đang nguội dần. Cuối cùng, sẽ chẳng có gì quan trọng cả. Nhưng nếu chúng ta chịu khó nhìn sâu hơn – vào thế giới, vào nhân loại, vào gia đình, vào tuổi thơ và những trải nghiệm đã qua – thì ý nghĩa sẽ bắt đầu xuất hiện.
Dan Harmon

Khi “bức tranh toàn cảnh” có vẻ hoàn toàn vô nghĩa, giải pháp không phải là cố nhìn rộng ra, nhưng là thu hẹp góc nhìn lại – để có thể “tìm thấy vũ trụ trong một hạt cát”.

Trong tác phẩm Ikigai: Bí mật sống trường thọ & hạnh phúc của người Nhật, nhà thần kinh học Ken Mogi từng chia sẻ một câu chuyện minh họa khá hoàn hảo nguyên tắc trên đây:

Tôi từng làm nghiên cứu sau tiến sĩ tại Phòng Thí nghiệm Sinh lý học của ĐH Cambridge khoảng vài năm giữa thập niên 90. Tôi ở trọ tại nhà của một vị giáo sư lỗi lạc. Khi dẫn tôi đi xem căn phòng tôi sẽ ở, ông chỉ vào một chiếc ghế và nói nó có giá trị tình cảm rất lớn đối với ông: chính tay cha ông đóng riêng cho cậu con trai bé bỏng của mình.
Chiếc ghế đó chẳng có gì khác thường cả. Thú thực, nó được làm khá vụng về. Thiết kế thô kệch, và nhiều chỗ gồ ghề và bất cân xứng. Nếu đem ra chợ bán thì cái ghế sẽ chẳng đáng được mấy đồng. Nói vậy, nhưng qua ánh mắt ấm áp của giáo sư khi kể về chiếc ghế, tôi cũng có thể thấy nó mang một ý nghĩa hết sức đặc biệt đối với ông. Và chỉ cần như vậy thôi. Chiếc ghế có được một vị trí đặc biệt trong trái tim của giáo sư, bởi đó là chiếc ghế do chính người cha tự tay làm cho ông. Đó chính là tất cả ý nghĩa của giá trị tình cảm.
Đây chỉ là một ví dụ nhỏ, nhưng rất có sức nặng. Ikigai cũng giống như chiếc ghế của vị giáo sư. Nó là sự phát hiện, xác định và hài lòng với những niềm vui có ý nghĩa VỚI BẢN THÂN BẠN trong cuộc sống. Hoàn toàn bình thường nếu không có ai khác thấy được giá trị cụ thể.

Mỗi khi cảm giác bất an len lỏi vào tâm trí, tôi vẫn tự nhắc bản thân hãy ngừng lo lắng về những thứ “đao to búa lớn” như “Tương lai nhân loại” – để thay vào đó, hướng ánh nhìn vào những thứ rất đỗi “đời thường” như:

Cách tôi pha ly cà phê mỗi sáng
Những con chữ mình đang viết ra
Cách mình tĩnh lặng lắng nghe một người bạn tâm tình.
v.v…

Bằng cách dồn toàn bộ sự chú tâm vào những chi tiết nhỏ bé của hiện tại, bạn sẽ nhận ra một điều: Ý nghĩa không phải thứ để tìm kiếm, mà là thứ do chính ta tạo ra. Ngay tại đây, ngay bây giờ!

Đọc thêm: Cuộc sống viên mãn – Hành trình đi tìm ý nghĩa & đam mê mỗi ngày

Kết nối với con người

Sống chính là hội ngộ.
Martin Buber, ‘Tôi và Bạn’

Khủng hoảng hiện sinh thường khiến ta lầm tưởng rằng bản thân chỉ là một “thực thể cô độc” bị kẹt trong một thân xác đang “lụi tàn”. Liều thuốc giải hiệu quả nhất chính là sự kết nối — nhìn nhận người khác như những con người thực sự, không phải những công cụ vô tri vô giác.

Chúng ta hãy cùng suy ngẫm về câu chuyện sau đây của cố Thiền sư Thích Nhất Hạnh để hiểu rõ hơn điểm này nhé!

Vào đầu thập niên 1990, trên đường tới trung tâm Omega thuộc tiểu bang Nữu Ước để hướng dẫn một khóa tu, tôi nhận được tin một người bạn cũ đang nằm hấp hối trong bệnh viện ở ngay phía bắc thành phố Nữu Ước. Ông ta tên là Alfred Hassler. Ông từng là giám đốc tổ chức Hòa Giải.
Khi cô Chân Không và tôi tới bệnh viện, Alfred đã hôn mê. Vợ ông Dorothy, và con gái Laura của ông có mặt bên ông.
Khi Dorothy và Laura nhìn thấy chúng tôi, họ rất sung sướng. Laura ráng gọi để cha cô tỉnh lại: “Ba ơi, Thầy tới này – Cô Chân Không có đây này!” Nhưng Alfred không tỉnh lại, ông vẫn chìm trong cơn mê.
Tôi bảo cô Chân Không hát cho ông ta nghe. Người sắp chết vẫn có khả năng nghe, dù ta không thấy được điều đó. Cô Chân Không bắt đầu hát:
“Thân này không phải là tôi. Tôi không kẹt vào nơi thân ấy. Tôi là sự sống thênh thang. Tôi chưa bao giờ từng sinh cũng chưa bao giờ từng diệt.”
Cô hát lại lần thứ hai, lần thứ ba. Giữa bài lần sau này, Alfred tỉnh lại, mở mắt ra.
Laura rất sung sướng, cô bé gọi: “Ba, ba biết là Thầy có đây không? Ba có biết Sư cô Chân Không cũng có đây không?”
Alfred không nói được tiếng nào. Nhìn vào mắt ông, chúng tôi hiểu là ông biết chúng tôi đang có mặt.
Cô Chân Không bắt đầu nói chuyện với ông về những kinh nghiệm hoạt động chung của chúng tôi cho hòa bình Việt Nam.
“Alfred, ông nhớ thời gian ông ở Saigon và ráng gặp Thầy Trí Quang hay không? Hoa Kỳ đã quyết định thả bom Hà Nội ngày hôm trước và Thầy Trí Quang giận quá nên nói là sẽ không gặp một người Tây phương nào nữa, dù họ là bồ câu hay diều hâu.”
“Khi ông tới, thầy không mở cửa. Alfred, ông có nhớ đã ngồi ngoài cửa viết một đoạn ngắn: ‘Tôi là bạn, không phải kẻ thù, tới để giúp cho cuộc chiến sớm chấm dứt trên xứ Thầy. Tôi sẽ không ăn hay uống gì hết cho tới khi Thầy mở cửa cho tôi.’ Ông đã đẩy thư qua khe cửa, Alfred, ông nhớ không?”
Sư cô Chân Không tiếp tục nói với Alfred về những niềm vui mà chúng tôi đã cùng trải qua khi vận động hòa bình cho Việt Nam. Chuyện này có hiệu quả thật mầu nhiệm. Cô đang cố gắng tưới tẩm những hạt giống hạnh phúc cho Alfred. Niềm vui của ông là lý tưởng phụng sự hòa bình và chấm dứt khổ đau cho người khác. Khi những hạt giống hạnh phúc được tưới tẩm, trong ông có sự thăng bằng về khổ và vui, nên ông tỏ ra bớt đau đớn.
Trong khi đó tôi thoa bóp chân Alfred. Tôi nghĩ là một người hấp hối có thể không ý thức gì mấy về cơ thể của họ vì nó đã bị tê. Laura hỏi: “Ba, ba có biết là Thầy đang thoa bóp chân cho ba không?”
Ông ta không nói được, nhưng nhìn vào mắt ông, chúng tôi biết ông có nhận ra là chúng tôi đang hiện diện.
Bỗng nhiên ông mở miệng kêu lên: “Mầu nhiệm quá, mầu nhiệm quá!” Sau đó ông hôn mê lại và không bao giờ tỉnh nữa.

Ngay cả khi đối mặt với cái chết và sự vô nghĩa tận cùng, sợi dây gắn kết giữa người với người vẫn đủ sức mạnh “xuyên thấu” mọi vực thẳm hư vô.

Vậy nên, mỗi khi bạn nhận thấy bản thân đang chìm trong hoang mang, hãy thử bước ra ngoài giúp đỡ một ai đó. Hãy chân thành trò chuyện cùng họ.

Khi những hạt giống yêu thương được đâm chồi, nỗi sợ hãi trong bạn tự khắc sẽ lùi bước.

Tái khẳng định hệ giá trị

Phàm ai có được một lý do để sống thì không còn bị hoàn cảnh khuất phục nữa.
Friedrich Nietzsche

Khi mới viết blog này, tôi từng suýt bỏ cuộc vì quá ám ảnh với những chỉ số “vô hồn” như lượng truy cập, lượt click, doanh thu, v.v… Việc neo giữ ý nghĩa cuộc đời vào những thứ “vô thường hằng” đó – như tôi nhận ra sau này – chẳng khác nào như đang “xây nhà trên cát” vậy.

Các con số biến động liên tục từ ngày này sang ngày khác. Khi chúng tăng lên, tôi cảm thấy nhẹ nhõm; nhưng khi chúng giảm xuống, tôi lại rơi vào lo lắng. Suốt một thời gian, tôi bị ám ảnh phải làm mọi cách để tăng số lượng – để rồi quên mất mục tiêu thực sự ban đầu của mình.

Cho đến một ngày, khi cơ thể và tâm trí hoàn toàn mệt mỏi, tôi buộc phải dừng lại để tự vấn bản thân:

“Ngay từ đầu, mình làm những điều này để làm gì?”

Và câu trả lời đơn giản hơn tôi tưởng. Để giúp đỡ, để chia sẻ, để kết nối với mọi người.

Ngay lúc đó, cảm giác nặng nề trong lòng tôi bỗng nhiên tan biến.

Như tôi nghiệm ra từ trải nghiệm đó, việc tập trung vào các giá trị nội tại – thay vì kết quả bên ngoài – thực sự có hiệu quả vô cùng “kỳ diệu” khi đối mặt với khủng hoảng hiện sinh.

Suy cho cùng, “vạn sự vô thường”. Hoàn cảnh, danh tiếng, thậm chí cả thân xác thể lý này đều đang liên tục thay đổi hình dạng theo thời gian. Cố gắng gán ghép ý nghĩa cho những thứ “vô thường hằng” đó chắc chắn sẽ chỉ dẫn đến lo âu mà thôi.

Tuy nhiên, nếu hướng sự chú ý vào bên trong, góc nhìn của ta về cuộc sống sẽ nhanh chóng “bước sang một trang mới.”

Để minh họa, tôi xin lấy ví dụ về hoa anh đào. Loài hoa này có đặc thù là chỉ nở trong một tuần rồi rụng xuống.

Nếu bạn nhìn cuộc sống với tâm thế sở hữu, chắc chắn bạn sẽ cảm thấy sợ hãi – bởi vì bạn biết ngay lúc này, bông hoa mình yêu quý đang lụi tàn.

Nhưng nếu quan sát với tâm thế trân trọng, thì chính sự phù du ấy lại là thứ làm nên vẻ đẹp của nó.

Khủng hoảng hiện sinh thường bắt nguồn từ nhận thức rằng thời gian của chúng ta đang cạn kiệt. Nhưng thay vì e sợ, ta có thể “lật ngược” vấn đề theo một hướng hoàn toàn khác.

Thay vì khiếp sợ cái chết, chúng ta cần hiểu rằng, nỗi lo đó chính là bằng chứng cho thấy ta trân quý trải nghiệm làm người đến nhường nào.

Bạn sợ mất cha mẹ, chính vì bạn yêu thương họ.

Bạn sợ mất sự nghiệp, chính vì bạn mong muốn bản thân có ích.

Bạn sợ cái chết, đơn giản vì bạn vẫn còn quá đỗi lưu luyến hương vị ly cà phê buổi sớm.

Bằng cách chấp nhận rằng mọi thứ đều tạm thời, bạn sẽ không còn cố gắng níu giữ điều gì nữa. Mục tiêu không phải là sống mãi mãi – mà là sống trọn vẹn trong từng khoảnh khắc.

Vì duyên kỳ ngộ chỉ xảy đến một lần, nên ta phải xem trọng nó. Xét cho cùng, cuộc sống là tổng hợp của những điều xảy ra chỉ một lần trong đời. Nhận thức được “tính duy nhất” của những cuộc hội ngộ và hạnh phúc trong đời tạo nền tảng cho khái niệm Ikigai và triết lý sống của người Nhật. Khi bạn chú ý đến từng chi tiết nhỏ, sẽ không có gì là lặp lại trong cuộc sống này cả. Mỗi cơ hội đều đặc biệt.
Ken Mogi

Thực hiện một “bước nhảy của đức tin”

Không ai là không lo lắng khi mạo hiểm bước ra ngoài, nhưng nếu không, chúng ta sẽ đánh mất bản thân…. Chính ở đỉnh cao của sự mạo hiểm, ta sẽ biết được mình là ai.
Søren Kierkegaard

Logic là một công cụ đáng tin cậy; thế nhưng, vẫn có những trường hợp mà chỉ riêng logic thôi thì không thể giải quyết vấn đề được. Dù cho có thu thập bao nhiêu thông tin – liệt kê đầy đủ ưu nhược của từng giải pháp, thì từ góc độ lý trí, ta vẫn không thể kết luận lựa chọn nào là “đúng” cả.

Nếu chỉ dựa vào logic để giải quyết khủng hoảng hiện sinh, bạn sẽ mãi “mắc kẹt.”

Suy cho cùng, logic đòi hỏi mọi thứ phải chắc chắn trước khi hành động (“Hãy cho tôi thấy kết quả, rồi tôi mới quyết định.”)

Nhưng cuộc sống hầu như chẳng bao giờ diễn ra như vậy cả. Càng cố bám chấp vào lý trí – càng cố đi tới một lựa chọn “hợp logic”, bạn sẽ chỉ càng thêm “rối bời”, lo âu và bất an mà thôi.

Lấy ví dụ, khoảng hai năm trước, khi tôi quyết định từ bỏ công việc ổn định để toàn tâm toàn ý đầu tư cho trang blog này, lý trí đã liên tục gào thét vào tai tôi: “Rủi ro quá! Mày cần có tiền lương! Cần sự an toàn!”

Nếu nghe theo tiếng nói đó, hẳn bây giờ tôi vẫn còn đang ngồi trong văn phòng – an toàn, nhưng không mãn nguyện.

Trong những tình huống như thế này, điều chúng ta cần làm chính là thực hiện cái mà Kierkegaard – cha đẻ của chủ nghĩa hiện sinh – gọi là “bước nhảy của đức tin“. (leap of faith) Thoạt nghe có vẻ khá đậm chất tín ngưỡng tâm linh, song tôi cho rằng triết lý này có thể áp dụng chung cho tất cả mọi người.

Về cơ bản, “bước nhảy của đức tin” không phải một canh bạc liều lĩnh, nhưng là đủ tin tưởng vào bản thân để tiến về phía trước – ngay cả khi chưa hoàn toàn thấy được phía trước có gì. Nó xuất phát từ nhận thức rằng, so với nỗi sợ hãi những điều không chắc chắn, thì việc sống một cuộc đời “không phải chính mình” còn tồi tệ và đau đớn hơn rất nhiều.

Sẽ có những lúc bạn cảm thấy như thể bản thân đang bước đi trong một đường hầm vô tận không lối ra. Điều quan trọng khi ấy là giữ vững niềm tin vào trực giác – rằng “ánh sáng” sẽ chỉ xuất hiện khi bạn đủ can đảm và kiên trì tiến về phía nó.

Đừng bước đi đơn độc

Hai người thì hơn một, vì hai người làm việc cực khổ sẽ thu nhập khá hơn. Người này ngã đã có người kia nâng dậy.
Giảng viên 4:9

Khủng hoảng hiện sinh thường khiến ta ảo tưởng rằng “Chỉ mình tôi là người duy nhất cảm thấy như vậy.” Rằng ta là người duy nhất bị “lạc loài” khỏi xã hội/ cộng đồng. Đây thực sự là một suy nghĩ sai lầm, sẽ chỉ càng làm trầm trọng thêm cảm giác lo âu và bất an trong tâm.

Con người vốn dĩ là những sinh vật có tính xã hội; chúng ta cần đến các mối quan hệ để có thể thực sự tồn tại. Việc tự cô lập bản thân và cố gắng gánh vác mọi gánh nặng sẽ chỉ là một nỗ lực vô ích.

Đừng ngại chia sẻ vấn đề của bạn với mọi người xung quanh – chẳng có gì là “yếu đuối” trong hành vi nhờ giúp đỡ cả. Bằng cách giãi bày nỗi lòng, bạn đồng thời đang lấy đi sức mạnh của nỗi sợ hãi. “Bóng tối” không thể nào tồn tại trong ánh sáng tình bạn được.

Tuy nhiên, chỉ gặp gỡ người khác thôi thì chưa đủ. Điều quan trọng là bạn phải cố gắng xây dựng những mối quan hệ mà đôi bên luôn sẵn sàng cởi mở và trung thực với nhau. Hãy trò chuyện với một mentor có kinh nghiệm hơn bạn, dành thời gian với những người bạn chí cốt, hoặc tìm kiếm sự giúp đỡ từ chuyên gia nếu cần thiết .

Ngay cả khi chưa tìm ra được câu trả lời cho vấn đề hiện tại, thì chỉ riêng ý thức rằng bản thân không đơn độc cũng đã mang lại một nguồn động viên tinh thần đáng kể rồi!

Đọc thêm: 15 phương pháp chữa lành đứa trẻ bên trong bạn

Giúp đỡ người thân vượt qua khủng hoảng hiện sinh

Khi chứng kiến người thân yêu rơi vào khủng hoảng hiện sinh, bản năng của chúng ta thường là sẽ lao vào đưa ra những lời khuyên kiểu: “Thôi đừng lo lắng quá nữa, hãy nhìn vào mặt tích cực đi!” hay “Mọi chuyện sẽ tốt hơn nếu bạn thay đổi môi trường xung quanh”. Chúng ta cố gắng dùng logic/ lý trí để “sửa chữa” nỗi đau của đối phương.

Nhưng nếu muốn thực sự giúp đỡ họ, bạn cần phải rũ bỏ mọi định kiến và lời khuyên sáo rỗng đi.

Trong phần lớn trường hợp, điều mà đối phương mong muốn vào thời điểm đó không nhất thiết là giải quyết vấn đề – mà là cảm thấy có người ở bên cạnh, sẵn sàng chấp nhận họ.

Bạn không cần phải cố gắng nói điều gì quá nhiều. Đôi khi, lắng nghe trong thinh lặng và tỉnh thức cũng là đủ rồi.

Đừng cố gắng lấp đầy “khoảng trống” bên trong họ. Hãy cứ chia sẻ một cách tự nhiên nhất có thể.

Chúng ta phải làm gì để thấu hiểu người khác? Chúng ta phải có thời gian; phải thực hành nhìn sâu vào họ. Chúng ta phải hiện diện, chú ý; phải quan sát, phải nhìn sâu. Và kết quả của việc nhìn sâu này chính là sự thấu hiểu.
Thích Nhất Hạnh

FAQs

Khủng hoảng hiện sinh có thể được “chữa khỏi” không?

Nếu ý bạn “chữa khỏi” là làm cho nó biến mất vĩnh viễn, thì tôi e là không đâu. Khủng hoảng hiện sinh không phải là một căn bệnh như cảm cúm; nó là một phần tất yếu của đời sống – là cái giá phải trả cho tự do cá nhân.

Điều quan trọng không phải là tìm cách tống khứ nó (suy cho cùng, làm như vậy cũng chẳng ích gì), mà là nuôi dưỡng sức mạnh nội tại để chuyển hóa nó thành “bước đệm” hướng tới một cuộc sống sâu sắc hơn.

Làm thế nào để đối mặt với khủng hoảng hiện sinh nơi công sở?

Mỗi khi bạn cảm thấy công việc mình làm thật vô nghĩa, tôi khuyên bạn hãy thử “thu hẹp góc nhìn” lại. Đừng quá ám ảnh với những tuyên bố sứ mệnh xa vời của công ty – hãy bắt đầu bằng cách quan sát những con người “bằng xương bằng thịt” đang ngồi bên cạnh bạn, và tìm kiếm niềm vui từ chính những tác vụ nhỏ bé hàng ngày.

Ngay cả khi không thể thay đổi môi trường xung quanh ngay lập tức, bạn vẫn có thể thay đổi phản ứng của bạn với môi trường đó.

Đọc thêm: 100 câu nói hiện sinh – Suy niệm về ý nghĩa của sự tồn tại

Lời kết

Chúng ta đang sống trong một kỷ nguyên đầy “xáo trộn”. Thật dễ để nhìn vào “vực thẳm” mênh mông kia rồi vội vàng kết luận rằng: vì bản thân quá nhỏ bé, nên sự tồn tại này chẳng có nghĩa lý gì cả.

Nhưng đó tuyệt nhiên không phải là lý do để rơi vào tuyệt vọng. Mà đúng hơn, đây chính là lúc để bạn “thức dậy” thực sự.

Tôi không phải chuyên gia tâm lý, cũng chẳng phải đạo sư gì cả. Cũng như bạn, tôi chỉ là một người “khách lữ hành” đang dò dẫm trong bóng tối của chính mình. Mong muốn của tôi đơn thuần là được chia sẻ lại cho những người đi sau – giống như một “tiếng kêu trong hoang địa”, một “ngón tay chỉ mặt trăng” mà thôi.

Nếu có một điều tôi đã học được từ trải nghiệm tự khám phá, thì đó là: Khủng hoảng hiện sinh không phải dấu chấm hết. Hoàn toàn ngược lại – nó chính là “chương mở đầu” cho hành trình hướng tới bản thể đích thực.

Mục đích của nó là để “lột sạch” những lời dối trá mà ta luôn tin tưởng lâu nay – những “chiếc mặt nạ xã hội” ta từng đeo suốt một thời gian dài. Chính nhờ có nó mà bạn được “trả về” với những gì thuần khiết nhất: Hơi thở của bạn. Năng lực yêu thương của bạn. Và con người bằng xương bằng thịt đang đứng ngay trước mặt bạn lúc này.

Vậy nên, xin đừng trốn chạy khi “người khách không mời” ấy gõ cửa. Cứ can đảm mời họ vào nhà. Hãy để họ ngồi lại bên bạn.

Và khi người khách cất tiếng hỏi: “Tất cả những điều này rốt cuộc có ý nghĩa gì không?”, xin đừng vắt óc tìm một câu trả lời thuần logic khô khan.

Hãy quan sát những điều nhỏ bé, vụng về mà bạn hằng nâng niu. Hãy nhìn vào những người mà bạn yêu thương bằng cả trái tim. Và hãy trả lời bằng chính cách bạn đang sống.

Chúng ta có thể tuyệt vọng về sự tồn tại, vì chúng ta không có quyền lực đối với nó, nhưng không thể tuyệt vọng về lịch sử, nơi mà cá nhân có thể làm được mọi thứ.
Albert Camus

Có thể bạn quan tâm: