Đức tin triết học (Philosophical faith): Cầu nối giữa lý trí & Siêu việt

Kể từ khi triết gia Friedrich Nietzsche tuyên bố "Thượng đế đã chết" (God is dead)—đánh dấu sự sụp đổ của các khuôn khổ tín ngưỡng truyền thống từng được xem là “bất khả xâm phạm”—thế giới về cơ bản đã bị chia rẽ thành hai thái cực:

• Một bên là thế giới quan duy khoa học thực chứng: chỉ công nhận những gì có thể đo lường và chứng minh bằng thực nghiệm.
• Một bên là tư tưởng giáo điều bảo thủ: nhắm mắt tuân theo các học thuyết và truyền thống tôn giáo lâu đời mà không suy xét gì cả.

Cả hai thái cực này, nếu bị đẩy đến tận cùng, đều khiến con người đánh mất nhân tính của mình.

Nếu từ bỏ hoàn toàn đức tin và thu hẹp tầm nhìn trong phạm vi thực nghiệm, chúng ta rất dễ sa vào thuyết hư vô (nihilism)—coi con người lẫn vạn vật chẳng qua chỉ là những tập hợp dữ liệu vô hồn.

Ngược lại, nếu chọn đi theo giáo điều cực đoan (fundamentalism), ta buộc phải đánh đổi lý trí và tư duy phản biện để phục tùng thần quyền hay cường quyền. Như thực tế lịch sử đã chứng minh, niềm tin mù quáng—dù mang màu sắc tôn giáo, chính trị hay thế tục—chính là mầm mống gây ra sự chia rẽ, bè phái và nuôi dưỡng cái tôi vị kỷ. Nó khiến người ta tôn sùng giáo điều, ý thức hệ mà quên đi Thực tại Tối hậu (Ultimate Reality) ẩn đằng sau.

May mắn thay, vẫn tồn tại một con đường "trung đạo" tránh được cạm bẫy của cả hai thái cực này. Con đường đó mang tên đức tin triết học (philosophical faith).

Đức tin triết học là gì?

Đức tin triết học (philosophical faith) là khái niệm trụ cột trong tư tưởng triết học hiện sinh của Karl Jaspers, được kế thừa và phát triển từ các tiền nhân như Immanuel Kant và Søren Kierkegaard. Về bản chất, nó là niềm tin cốt lõi dựa trên ba tiền đề như sau:

• Cuộc sống mang một ý nghĩa sâu xa;
• Con người sở hữu khả năng tự do tư duy nội tại;
• Có tồn tại một Thực tại Siêu việt làm nền tảng cho muôn loài/vạn vật.

Nếu như tôn giáo truyền thống khẳng định: “Tôi tin vì Thượng đế đã mặc khải”, còn khoa học tuyên bố: “Tôi tin vì tôi có thể chứng minh bằng thực nghiệm”, thì đức tin triết học lại đi từ một xuất phát điểm hoàn toàn khác:

“Tôi tin vì tôi đã tự mình trải nghiệm và phản tỉnh về nhân sinh. Chính qua suy ngẫm mà tôi cảm nhận được sự tồn tại của Thực tại Siêu việt—dù không thể định nghĩa nó bằng khái niệm, cũng chẳng thể chứng minh bằng thực nghiệm.”

Hai trụ cột chính của đức tin triết học

Trước khi trở thành tên tuổi lớn của triết học hiện sinh thế kỷ 20, Karl Jaspers từng hành nghề bác sĩ tâm thần. Ông đã trải qua nỗi kinh hoàng của Thế chiến II và tận mắt chứng kiến hậu quả thảm khốc khi con người mù quáng tuân phục các ý thức hệ độc đoán. Từ trải nghiệm cá nhân, năm 1948, ông xuất bản tác phẩm Der Philosophische Glaube (tiếng Anh: The Perennial Scope of Philosophy). Trong sách, ông khẳng định đức tin triết học chính là con đường "trung đạo" có thể cứu nhân loại khỏi nguy cơ diệt vong trước cả thuyết hư vô lẫn chủ nghĩa giáo điều cực đoan.

Để hiểu rõ hơn tư tưởng của Jaspers, ta hãy cùng phân tích hai khái niệm trụ cột dưới đây:

Bao dung thể (Das Umgreifende)

Trong cuộc sống thường nhật, phần lớn chúng ta chỉ chú tâm vào những đối tượng cụ thể ngay trước mắt. Ở phương diện này, khoa học phát huy vai trò rất tốt: thông qua nó, ta có thể quan sát tế bào bằng kính hiển vi, đo gia tốc rơi của quả táo, hay tính toán dữ liệu tài chính với độ chính xác kinh ngạc.

Thế nhưng, Jaspers cho rằng chỉ dựa vào khoa học là không đủ để chạm đến chân lý. Đơn giản vì mọi đối tượng ta có thể đo lường hay nghiên cứu đều chỉ là một mảnh ghép nhỏ cấu thành thế giới.

Để dễ hình dung, hãy tưởng tượng bạn đang đứng giữa một cánh đồng bao la. Bạn thấy núi non, cây cối, sông ngòi—và có thể dễ dàng chỉ ra vị trí của từng thứ. Nhưng còn đường chân trời thì sao?

Bạn nhìn thấy nó, bạn biết nó nằm ở đấy, nhưng dù đi mãi, bạn cũng chẳng thể chạm tay vào nó. Cứ hễ bạn tiến lên một bước, thì đường chân trời lại lùi tới một bước.

Nói cách khác, đường chân trời chính là ranh giới bao trùm vạn hữu.

Jaspers dùng thuật ngữ Das Umgreifende (tiếng Anh: The Encompassing; tạm dịch: Bao dung thể hoặc Cái Bao trùm) để chỉ thực tại này: một ranh giới ôm trọn cả chủ thể quan sát lẫn đối tượng được quan sát.

Theo ông, đức tin triết học chính là niềm tin vào sự tồn tại của thực tại bao trùm ấy. Dù không thể chứng minh qua thực nghiệm hay đóng khung nó bằng khái niệm, trực giác vẫn mách bảo ta về một Thực tại Siêu việt (Transzendenz) vượt lên nhận thức thông thường—nền tảng ẩn sau muôn loài.

(Ghi chú: Jaspers dùng thuật ngữ "Transzendenz" thay vì "Thượng đế" (God) để tránh gò ép độc giả vào các định kiến tôn giáo truyền thống)

Biểu tượng (Chiffren): "Dấu ấn" của Thực tại Siêu việt

Nếu không thể đo lường hay nắm bắt trọn vẹn Bao dung thể, làm sao ta có thể chạm vào nó? Phải chăng nó sẽ mãi là bí ẩn vô hình nằm ngoài tầm với?

Jaspers không cho là như vậy. Theo ông, dù ta không thể gọi tên hay đóng khung Thực tại Tối hậu, thì thực tại ấy vẫn liên tục "trò chuyện" với con người qua cái ông gọi là Chiffren. (tạm dịch: "mật mã" hay "biểu tượng") Biểu tượng ấy có thể là bất cứ thứ gì: một buổi hoàng hôn đầy mê hoặc, một giai điệu chạm đến trái tim, hay một cử chỉ vị tha không tính toán. Ngay cả các giai thoại, dụ ngôn hay nghi lễ tôn giáo cũng đều là những biểu tượng diệu kỳ.

Tóm lại, Chiffren giống như những "dấu vết" gợi mở, hướng tâm trí ta về sự tồn tại của Thực tại Siêu việt.

Và đây chính là ranh giới phân định giữa tín ngưỡng giáo điều và đức tin triết học:

• Người cuồng tín nhìn vào một biểu tượng (như kinh sách hay truyền thuyết) sẽ coi nó là sự thật khách quan theo nghĩa đen. Việc đánh đồng "biểu tượng" với "bản thể" vô hình chung biến họ thành nạn nhân của chủ nghĩa giáo điều và thái độ sùng bái thần tượng.
• Ngược lại, người có đức tin triết học thì chọn lắng nghe và giải mã "biểu tượng". Cho dù đó là khung cảnh hoàng hôn, một tác phẩm nghệ thuật hay một câu kinh cổ, họ lắng lòng để những biểu tượng ấy dẫn dắt mình về với bí ẩn của Bao dung thể—mà không bắt ép chân lý phải co cụm trong những nét chữ nghĩa đen hay các khuôn khổ tư duy cứng nhắc.

Nguồn gốc của đức tin triết học: Tình huống giới hạn & "vực thẳm" hiện sinh

Hiếm ai chủ động tìm đến đức tin triết học khi cuộc sống đang êm đềm. Phần lớn chúng ta đều bị cuốn theo nhịp sống thường nhật—với cơm áo gạo tiền, danh vọng và những mối bận tâm mỗi ngày. Cho đến một thời điểm, ta bất ngờ gặp phải một biến cố "nghiệt ngã": tuổi già, bệnh tật, mất người thân, đau khổ, khủng hoảng đạo đức, mặc cảm tội lỗi, v.v...

Jaspers gọi những khoảnh khắc ấy là “Tình huống giới hạn”. (Grenzsituationen; tiếng Anh: Limit Situations) Không ai trong chúng ta có thể tránh khỏi các tình huống đó cả. Chính lúc đối mặt với chúng, mọi ảo tưởng bình yên bấy lâu hoàn toàn sụp đổ. Mọi lý trí khoa học, logic hay phương kế ứng phó đều trở nên vô ích—bởi ta không thể "giải quyết" nỗi đau bằng công thức, cũng chẳng thể làm gì để trốn chạy cái chết cả.

“Đêm tối của linh hồn”

Khi lý trí vấp phải bức tường giới hạn, con người rơi vào trạng thái mà các truyền thống tâm linh gọi là “Đêm tối của linh hồn” (Dark Night of the Soul). Đó là khoảnh khắc mọi niềm tin, giá trị và giáo điều ta từng bấu víu đều "tan thành mây khói"; và thứ duy nhất còn lại trước mắt là một “Vực thẳm” (Abyss) mênh mông vô tận.

Chính trong "đêm tối" ấy, con người buộc phải đưa ra một lựa chọn mang tính "sinh tử": hoặc gục ngã trước hư vô và tuyệt vọng, hoặc mở ra một góc nhìn mới qua đức tin triết học.

Khi chọn con đường thứ hai, đó là ta đang chủ động mở rộng tâm thức để Bao dung thể tràn vào và tái tạo lại toàn bộ đời sống nội tâm.

Con người trở nên ý thức về Hiện hữu như một tổng thể, về bản thân và các giới hạn của chính mình. Anh ta trải nghiệm nỗi kinh hoàng trước thế giới cùng tình trạng bất lực của bản thân. Và anh ta bắt đầu đặt những câu hỏi triệt để. Đối diện với hư vô, anh ta vươn tới sự giải thoát và cứu rỗi. Chính từ nhận thức sâu sắc về giới hạn của mình, anh ta tự đề ra những mục tiêu cao cả nhất.

Karl Jaspers viết về Thời đại Trục tâm (Axial Age)

Thức tỉnh (Existenz)

Một khi bước chân vào đức tin triết học, cách cá nhân sống và hiện diện trong thế giới sẽ thay đổi hoàn toàn. Sự chuyển hóa này được Jaspers gọi là Existenz (Bản thể hiện sinh)—khoảnh khắc con người vươn tới cái tôi đích thực: một bản thể biết tự do tư duy, chủ động chọn lựa, dám dấn thân gánh vác trách nhiệm và không ngừng truy tìm ý nghĩa cuộc đời.

Tóm lại, đức tin triết học không phải lý thuyết suông; cốt lõi của nó là một thái độ sống. Là can đảm nhìn thẳng vào giới hạn của kiếp nhân sinh, vào vực thẳm hư vô mà vẫn giữ trọn niềm vui và tình yêu với sự sống.

Dũng cảm sống (the courage to be) về bản chất là một hành động đạo đức, trong đó con người khẳng định sự tồn tại của chính mình bất chấp những yếu tố chống lại bản ngã đích thực của họ.

Paul Tillich

Sự khác biệt giữa đức tin triết học & tín ngưỡng truyền thống

Đức tin tôn giáo: "Ách thống trị" của giáo điều

Tín ngưỡng truyền thống thường được xây dựng trên nền tảng niềm tin tuyệt đối vào thể chế và thẩm quyền—từ giáo hội, kinh sách cho đến tầng lớp giáo sĩ. Ở đó, tín đồ được yêu cầu tuyên xưng rằng tôn giáo của họ là con đường duy nhất nắm giữ "chân lý tối thượng" do Thượng đế mặc khải.

Dù không thể phủ nhận tôn giáo mang đến rất nhiều triết lý đạo đức sâu sắc, việc bám chấp mù quáng vào truyền thống sẽ dẫn đến điều mà Jaspers gọi là “ách giáo điều” (yoke of orthodoxy). Khi một tôn giáo tự nhận độc quyền nắm giữ chân lý, hệ quả tất yếu sẽ là chia rẽ, hoài nghi, cuồng tín và hận thù. Theo thời gian, con người dễ dàng sa vào cạm bẫy vị kỷ, lầm tưởng các tín điều cứng nhắc của cá nhân/môn phái chính là ý nguyện của Đấng tối cao.

Cuối cùng, kết cục sẽ là tệ sùng bái thần tượng (idolization)—xảy ra khi người ta mải mê bảo vệ thể chế và giáo điều mà quên mất Chân lý Tối hậu bao trùm tất cả.

Không gì có thể che giấu khuôn mặt của Thượng đế như tôn giáo. Trong nhiều trường hợp, người ta thậm chí coi tôn giáo ngang hàng với Thượng đế.

Martin Buber

Đức tin triết học: Tinh thần tự chủ hiện sinh

Ngược lại, cốt lõi của đức tin triết học là tinh thần không ngừng hoài nghi và đặt câu hỏi. Thay vì thụ động đón nhận "chân lý" được áp đặt từ bất kỳ cá nhân/tổ chức thẩm quyền nào, nó khuyến khích con người vận dụng lý trí và năng lực phản tỉnh cá nhân trước khi đưa ra kết luận. Chính nhờ tâm thế khiêm nhường và cởi mở ấy, ta mới thực sự học được ý nghĩa của tư duy phản biện, sự đồng cảm, trưởng thành, lòng bao dung và tình yêu đích thực.

Mục tiêu của triết học không phải sở hữu chân lý, mà là không ngừng tìm kiếm chân lý. Trong triết học, câu hỏi quan trọng hơn câu trả lời, và mỗi câu trả lời đều dẫn đến những câu hỏi mới.

Karl Jaspers

Ví dụ điển hình: Nhận định về Chúa Jesus

Để thấy rõ sự khác biệt nêu trên, ta hãy cùng nhìn vào cách hai luồng tư tưởng tiếp cận hình tượng Chúa Jesus:

• Dưới góc nhìn Kitô giáo truyền thống: Chúa Jesus được tôn thờ là "Con Thiên Chúa" theo nghĩa đen—Đấng Cứu Thế duy nhất được Thượng đế sai hạ thế để chỉ ra con đường cứu rỗi nhân loại.
• Dưới lăng kính đức tin triết học: Chúa Jesus được nhìn nhận như một "hình mẫu hiện sinh"—một bậc Đại sư, một thánh nhân kiệt xuất, một "biểu tượng" (Chiffre) tuyệt đẹp hướng nhân loại về Thực tại Siêu việt, nhưng không nhất thiết phải là con đường duy nhất dẫn đến Thượng đế.

Bằng việc xóa bỏ đặc quyền độc chiếm chân lý, đức tin triết học mở ra cánh cửa giúp con người trân trọng tinh hoa trí tuệ từ mọi truyền thống tâm linh, thay vì tự giam mình trong thành kiến hay biến tôn giáo thành công cụ chia rẽ và "kình chống" lẫn nhau.

Việc khẳng định chỉ có phép lạ trong Cơ Đốc giáo là có thật—còn mọi thứ khác đều là giả tạo, hay chỉ có phép lạ Cơ Đốc giáo là do Thượng đế thực hiện—còn mọi thứ khác đều do ma quỷ gây ra, chỉ là một cách chống chế đáng thương. Bởi vì đó là một tuyên bố tùy tiện, và do đó chẳng chứng minh được điều gì. Nếu nói như vậy thì chính những phép lạ ấy cũng cần phải được kiểm chứng lại, vì bản thân chúng cũng phải nhờ đến một sự bảo chứng từ bên ngoài đấy thôi.

Simone Weil

Sự khác biệt giữa đức tin triết học & tín ngưỡng truyền thống

Đức tin triết học: Cân bằng giữa niềm tin và lý trí

Với việc đức tin triết học đề cao tinh thần tự chủ và trải nghiệm cá nhân, câu hỏi đặt ra là: Phải chăng ta có quyền tin vào bất cứ điều gì mình muốn? Nếu thay thế giáo điều bằng hành trình khám phá nội tâm, làm sao để đảm bảo bản thân sẽ không sa vào ảo tưởng, định kiến hay các dị đoan phi lý?

Đây chính là lúc ta cần đến sự cân bằng giữa Niềm tin và Lý trí—một Lý trí hiểu theo nghĩa rộng lớn và bao trùm nhất (Vernunft). Theo Jaspers, đức tin hiện sinh nhiệt thành (Existenz) và lý trí phản biện sâu sắc (Vernunft) phải luôn song hành với nhau. Cả hai đóng vai trò là trụ cột nâng đỡ tâm hồn con người; nếu đánh mất một trong hai, ta tất yếu sẽ rơi xuống "vực thẳm".

Như thực tế lịch sử đã chứng minh, niềm tin thiếu vắng lý trí là mầm mống của cuồng tín và mê tín dị đoan. Ngược lại, lý trí cự tuyệt đức tin sẽ đẩy con người vào thuyết hư vô, làm cạn kiệt cảm thức về tính "mầu nhiệm" của kiếp nhân sinh.

Bình diện Nội tại & Bình diện Siêu việt

Để thấu hiểu mối tương quan này, ta cần nhận thức về hai bình diện hiện sinh sau đây:

• Cõi Nội tại (Immanence): Thế giới vật chất—nơi vạn vật vận hành theo các sự thật khách quan, dữ liệu toán học và các định luật vật lý.
• Cõi Siêu việt (Transcendence): Thực tại vượt lên giới hạn của vật chất—nơi con người tìm thấy ý nghĩa, sức mạnh tinh thần và sự giao hòa với Bao dung thể.

Đức tin triết học chính là nhịp cầu nối liền hai chiều kích ấy. Nó đòi hỏi ta sống tỉnh thức, trách nhiệm và tôn trọng các quy luật của thế giới nội tại, đồng thời cũng không ngần ngại mở lòng hướng về miền Siêu việt.

Ý nghĩa thì không thể tồn tại cách độc lập... Chúng ta đạt tới sự thấu hiểu bằng cách đi từ sự kiện cụ thể đến cái toàn thể, rồi từ cái toàn thể quay ngược trở lại các sự kiện cụ thể.

Karl Jaspers

Phê phán chủ nghĩa duy khoa học (Scientism)

Vì gắn bó sâu sắc với thực tại, đức tin triết học đòi hỏi thái độ tôn trọng tuyệt đối đối với các sự thật khách quan. Một người có đức tin triết học chân chính sẽ không bao giờ chối bỏ những thành tựu đã được chứng minh bởi khoa học.

Mặt khác, nó cũng kiên quyết bác bỏ chủ nghĩa duy khoa học (Scientism)—lối tư duy phiến diện cho rằng chỉ những gì có thể đo lường và chứng minh bằng thực nghiệm mới thực sự "tồn tại".

Như đã đề cập phía trên, khoa học phát huy rất tốt vai trò của nó khi cần trả lời các câu hỏi "Làm thế nào" (How):

• Tế bào phân chia như thế nào?
• Trọng lực vận hành ra sao?

Tuy nhiên, khoa học lại gặp phải hạn chế lớn trước những câu hỏi "Tại sao" (Why)—những trăn trở thuộc về phạm trù ý nghĩa, vốn không thể định lượng được:

• Khoa học có thể giải thích nguồn gốc sinh học của bạn, nhưng không thể cho bạn biết vì sao bạn xuất hiện trên đời.
• Khoa học không thể dạy bạn sáng tác thơ, không thể bảo bạn làm sao để sống chính trực, càng không thể giúp bạn dũng cảm mỉm cười trước cái chết.

Tóm lại, Lý trí đóng vai trò là chiếc neo giữ cho đức tin không sa vào mê tín mù quáng; còn Đức tin sẽ cất cánh ở chính nơi lý trí chạm đến ranh giới của mình.

Nhờ sự giao hòa này, con người vừa giữ cho tâm trí không bị gông cùm bởi giáo điều cứng nhắc, vừa đảm bảo trái tim luôn rộng mở trước mầu nhiệm của sự tồn tại.

Đức tin là sự cam kết đối với Thực tại Tối hậu mà tôi gọi một cách tượng trưng là "Thượng đế". Bất cứ ai suy ngẫm nghiêm túc về ý nghĩa cuộc sống thực chất đều đang bước chân vào địa hạt của niềm tin.

Paul Tillich

Có thể thực hành đức tin mà không cần đến tôn giáo?

Người vô thần nhìn ra thế giới từ cửa sổ thực tế có thể đang ở gần Thượng đế hơn nhiều so với người tín đồ bị mắc kẹt trong ấn tượng lệch lạc của anh ta về Thượng đế.

Martin Buber

Câu trả lời là Có. Thực chất, đức tin triết học chính là lối đi thiết thực cho những tâm hồn khao khát chân lý thời hiện đại—những người vừa dị ứng với giáo điều cứng nhắc, vừa không chấp nhận buông xuôi trước chủ nghĩa hư vô.

Đến đây, để tránh hiểu lầm, tôi xin chia sẻ đôi chút về góc nhìn cá nhân. Bản thân tôi cũng là tín đồ—cụ thể hơn, một Cơ đốc nhân theo tinh thần hiện sinh. Xét từ thực tế đó, liệu có mâu thuẫn chăng khi một người như tôi lại khuyến khích bạn thực hành đức tin mà không cần gia nhập tổ chức tôn giáo?

Về phần mình, tôi cho là chẳng có gì sai trái cả.

Từ trải nghiệm cá nhân, tôi dám khẳng định rằng đức tin chân chính đòi hỏi một sự liêm chính về trí tuệ. Suy cho cùng, như nhiều truyền thống tâm linh vẫn truyền giảng, Thượng đế (hay Thực tại Tối hậu / Bản thể Siêu việt) thuộc về cõi vô hạn. Mà cái vô hạn thì không thể bị đóng khung bởi bất kỳ ngôn từ, khuôn mẫu hay thể chế nhân tạo nào.

Ngôn từ, nghi lễ, kinh sách tôn giáo; tất cả đều có giá trị quý báu—là cách để đời sống tâm linh thêm phong phú. Thế nhưng rốt cuộc, vai trò của chúng chỉ là phương tiện nâng đỡ tâm hồn con người.

Trong Thiền tông, có một câu thiền ngữ nổi tiếng như sau: "Ngón tay chỉ mặt trăng không phải là mặt trăng."

Ở đây, tôn giáo chính là "ngón tay", còn Thượng đế hay Thực tại Tối hậu mới là "mặt trăng".

Nếu chối bỏ lý trí, con người sẽ dễ dàng sa vào việc mê muội bấu víu lấy "ngón tay"—mải mê bảo vệ các giáo điều, luật lệ, thể chế—mà quên mất việc phải ngước nhìn "mặt trăng". Đây chính là căn nguyên sinh ra thái độ sùng bái ngẫu tượng, thói đạo đức giả, cuồng tín và vô số bi kịch của thời hiện đại.

Vì hướng đến trải nghiệm chuyển hóa nội tâm thay vì hình thức bên ngoài, đức tin triết học cho phép ta nuôi dưỡng đời sống tâm linh và nhận thức đạo đức mà không bị gò bó trong giáo hội hay thể chế nào.

Nếu còn hoài nghi, bạn hãy nhìn vào cuộc đời của Albert Camus mà xem. Dù công khai nhận mình là người vô thần và khước từ mọi tôn giáo, Camus vẫn sống một đời vô cùng chính trực và trăn trở sâu sắc trước nỗi đau nhân thế. Về phương diện nào đó, ông chính là hình mẫu tiêu biểu cho một “thánh nhân thế tục” (saint without God)—một con người giàu lòng trắc ẩn, sẵn sàng dấn thân gánh vác trách nhiệm mà không đòi hỏi bất kỳ sự hứa hẹn hay phần thưởng cứu rỗi nào.

Tương tự, đức tin không bắt buộc bạn phải gia nhập tôn giáo chính thống nào cả. Điều duy nhất thực sự quan trọng là: Liệu bạn có đủ can đảm để ngước nhìn và tự mình cảm nhận "mặt trăng" hay không?

Chớ có tin điều gì chỉ vì được nghe điều đó nhiều lần; chớ có tin chỉ vì đó là truyền thống; chớ có tin chỉ vì đó là lời đồn đại; chớ có tin chỉ vì điều đó đúng với sách vở hay kinh điển truyền tụng; chớ có tin chỉ vì nó nghe có vẻ hợp lý; chớ có tin chỉ vì điều đó phù hợp với một hệ thống triết lý, tư tưởng; chớ có tin chỉ vì lý luận logic và suy diễn; chớ có tin chỉ vì điều đó phù hợp với quan điểm của mình; chớ có tin chỉ vì người nói điều đó có vẻ là người đáng tin; chớ có tin chỉ vì người đó là thầy của mình.

Nhưng khi nào các con tự mình biết như sau: “Các pháp này là thiện; Các pháp này là không đáng chê trách; Các pháp này không bị người có trí chỉ trích; Các pháp này nếu thực hiện và chấp nhận đưa đến hạnh phúc an lạc”, thời hãy tự đạt đến và an trú!

Kinh Kalama

Đọc thêm: Dụ ngôn Hasidic về người vô thần

4 bước thực hành đức tin triết học

Đức tin triết học không đòi hỏi bất kỳ nghi lễ hay khuôn mẫu cố định nào. Tuy nhiên, ta hoàn toàn có thể ứng dụng tư tưởng của Jaspers vào đời sống qua việc chiêm nghiệm góc nhìn của một vài triết gia hiện sinh tiêu biểu dưới đây:

1. Tách mình khỏi nhiễu động của đời sống

Trong thế giới hiện đại, con người liên tục bị "tẩy não" về việc nên bận tâm điều gì, nên ghét bỏ ai, nên tin vào cái gì—bởi cả dòng tin tức 24/7, mạng xã hội và vô vàn ý thức hệ áp đặt. Hầu hết đều vô thức cuốn theo áp lực đám đông và đánh mất năng lực tự phản tỉnh—vốn là điều kiện tiên quyết của đức tin triết học. Khi chỉ lặp đi lặp lại những câu khẩu hiệu hay quan niệm của số đông, không cách nào ta có thể hình thành kết nối chân thực với Thực tại Tối hậu cả.

Vậy nên, điều cần thiết là ta phải chủ động tạo ra những khoảng không thinh lặng. Không cần đến phương pháp cầu kỳ gì cả; đôi khi, bạn chỉ cần đơn giản tạm ngắt kết nối điện thoại, dạo bước giữa thiên nhiên, hay tĩnh lặng trong căn phòng nhỏ. Ý tưởng chủ đạo ở đây là tách mình khỏi "áp lực giáo điều" đủ lâu để lắng nghe xem bản thân thực sự tin vào điều gì.

Bởi lẽ, muốn giao hòa với Bản thể Siêu việt, trước hết bạn phải học cách "trở thành chính mình"—một cá thể tự chủ và độc lập.

Niềm tin không thể thay thế cho trải nghiệm nội tâm. Nếu thiếu vắng trải nghiệm này, ngay cả đức tin mạnh mẽ nhất, được ban tặng như ân sủng kỳ diệu cũng sẽ biến mất cách “kỳ diệu” không kém. Người ta thường gọi đức tin là trải nghiệm tôn giáo đích thực, mà không biết rằng nó là một hiện tượng thứ cấp, xuất phát từ việc một điều gì đó đã xảy ra với ta trước đó, và điều này đã khiến cho pistis—lòng tin tưởng và trung thành—nảy sinh trong ta.

Carl Jung

2. Học cách tin tưởng và buông bỏ

Khi rơi vào "tình huống giới hạn"—như bị chẩn đoán mắc bệnh hiểm nghèo hay đột ngột mất việc—phản ứng tự nhiên của con người là hoảng loạn và tìm cách kháng cự. Nhưng thay vì cuốn theo bản năng đó, đức tin triết học mời gọi ta thực hành một tâm thế khác: buông xả.

Ở điểm này, ta có thể tìm thấy điểm tương đồng sâu sắc giữa Jaspers và Martin Heidegger. Dù về sau "đường ai nấy đi" do khác biệt quan điểm, tư tưởng của hai ông lại gặp nhau ở chỗ: phê phán tham vọng thống trị của con người hiện đại—xu hướng coi vạn vật chỉ là "nguồn tài nguyên" để kiểm soát và khai thác.

Để chữa lành căn bệnh trên, Heidegger đề xuất thái độ Gelassenheit (tạm dịch: sự buông bỏ / thong dong chấp nhận). Thay vì cố gắng làm kẻ thống trị, con người nên trở thành “Mục tử của Hiện hữu” (Shepherd of Being)—biết tĩnh lặng lắng nghe và để thực tại tự hiển lộ.

Khi từ bỏ tham vọng kiểm soát mọi thứ (Heidegger), ta mới đủ bình thản để mở lòng đón nhận những "biểu tượng" (Chiffren) của Bản thể Siêu việt (Jaspers).

3. Trở về với thế giới

Trú ẩn trong thinh lặng thôi thì chưa đủ. Đức tin triết học đòi hỏi ta phải dấn thân—mang ánh sáng của Bản thể Siêu việt trở lại với thế giới hỗn loạn ngoài kia.

Về điểm này, tôi tin rằng ta có thể tham khảo mẫu gương của Simone Weil—triết gia và nhà thần bí người Pháp. Dù có những trải nghiệm tâm linh sâu sắc, bà nhất quyết không chịu phép rửa hay gia nhập giáo hội nào, bởi bà nhận ra các thể chế chính là nguyên nhân đẻ ra tư duy "bè phái". Để đồng cảm trọn vẹn với những thân phận bị bỏ rơi—những người thế tục, những tâm hồn bị lung lay niềm tin hay chìm trong đau khổ—bà chủ động lựa chọn đứng ngoài mọi tổ chức tôn giáo.

Thay vì truyền giảng giáo điều, Weil tập trung thực hành cái mà bà gọi là "Sự chú tâm thuần khiết": hiện diện trọn vẹn bên cạnh người đang chịu bi kịch (malheur), không phán xét, không cố lôi kéo họ về phe mình, cũng không đưa ra những lời giải thích sáo rỗng. Với Weil, sự hiện diện thầm lặng và vị tha đó chính là hình thức cầu nguyện chân chính nhất.

Trong đời sống thường nhật, ta hoàn toàn có thể sống theo tinh thần ấy—theo cách thức đơn giản hơn nhiều. Chẳng hạn, khi một người bạn đang đau buồn vì mất người thân yêu, đừng khỏa lấp khoảng trống trong lòng họ bằng những câu an ủi gượng ép như "Mọi chuyện xảy ra đều có lý do của nó", cũng đừng vội đưa ra lời khuyên gì cả. Hãy cứ đơn giản ngồi xuống bên họ, hiện diện trọn vẹn và sẻ chia khoảnh khắc ấy trong tinh thần cảm thông và yêu thương không điều kiện.

Sáng tạo không phải là hành động Thượng đế tự mở rộng chính mình, mà là sự rút lui, sự từ bỏ... Thượng đế từ bỏ chính mình vì chúng ta, để qua đó ban cho ta khả năng từ bỏ chính mình vì Ngài. Sự đáp đền ấy, tiếng vang ấy — dẫu phải đối mặt với nguy cơ bị con người khước từ — chính là lý do duy nhất biện minh cho sự “điên rồ” của tình yêu trong công cuộc sáng tạo.

Tôn giáo nào rao giảng về tinh thần từ bỏ này, về khoảng cách tự nguyện ấy, về sự tự ẩn mình của Thượng đế, về sự hiện diện của Ngài ngay tại trần gian, ẩn đằng sau mọi hình tướng... những tôn giáo ấy mới là tôn giáo chân chính, là những bản dịch khác nhau của Đại Khải Huyền.

Ngược lại, tôn giáo nào mô tả Thượng đế như một thế lực quyền năng, có quyền hành động và sai khiến theo tùy ý thì đều là giả dối. Dù có là tôn giáo độc thần đi chăng nữa, bản chất nó vẫn là thờ cúng ngẫu tượng.

Simone Weil

4. Khiêm nhường & học hỏi không ngừng

Đức tin mà không có nghi ngờ là đức tin chết.

Miguel de Unamuno

Bên cạnh việc tự vấn, đức tin triết học còn đòi hỏi tâm thế khiêm nhường sâu sắc: luôn sẵn sàng đón nhận góc nhìn mới và liên tục cập nhật thế giới quan của chính mình.

• Nếu các phát kiến mới của khoa học chứng minh điều ta từng tin là sai, ta cần phải đủ can đảm và sự chính trực để từ bỏ định kiến cũ.
• Nếu ai đó thuộc niềm tin hay văn hóa khác nghi ngờ quan điểm của ta, hãy đón nhận bằng tinh thần đối thoại hòa nhã để cùng nhau truy tìm chân lý, thay vì nhân danh "sự thật" và áp đặt tư tưởng của bản thân lên đối phương.

Đức tin triết học không phải một đích đến, mà là một hành trình không có hồi kết. Ở đó, con người học cách sống chung với sự bất định và bí ẩn của kiếp người, mà vẫn can đảm bước tiếp.

Phương châm sống của người có đức tin triết học đơn giản là như sau:

“Tôi không biết trọn vẹn mọi điều, nhưng tôi vẫn lựa chọn dấn thân, yêu thương và trải nghiệm.”

Nếu ai đó có thể thuyết phục và chỉ ra rằng suy nghĩ hay hành động của tôi là không đúng, tôi sẽ vui lòng thay đổi; vì tôi tìm kiếm chân lý, mà chân lý thì chưa bao giờ làm tổn thương ai. Nhưng kẻ nào vẫn cứ sống trong lừa dối và ngu dốt thì sẽ tự làm hại mình.

Marcus Aurelius

Đọc thêm: 75 câu hỏi triết học - Đi tìm chân lý mỗi ngày

Lời kết

Trong thế giới hiện đại—nơi con người liên tục bị "giằng xé" giữa sự trống rỗng của chủ nghĩa hư vô và sự trói buộc của giáo điều cứng nhắc—hơn bao giờ hết, chúng ta cần đến một con đường "trung đạo" hòa hợp giữa lý trí và niềm tin. Một con đường cho phép ta cảm nghiệm chiều sâu bí ẩn của vũ trụ mà vẫn không đánh mất chính mình.

Thực hành đức tin triết học chính là học cách "yêu lấy số phận" (Amor Fati, như Nietzsche từng gọi). Là can đảm nhìn thẳng vào thực tại—dù nó đầy rẫy đau khổ và phi lý—mà không tìm cách trốn chạy. Là xác tín thầm lặng rằng cuộc sống này luôn ẩn chứa một ý nghĩa sâu xa, ngay cả khi ta không thể chứng minh nó bằng thực nghiệm khoa học.

Con đường ấy chưa bao giờ là dễ dàng cả. Nó đòi hỏi ta phải tỉnh thức trước những ảo tưởng đám đông, dũng cảm đối thoại với tha nhân, cũng như đối diện với những tình huống giới hạn nghiệt ngã nhất của kiếp người.

Nhưng chính khi dám gánh vác gánh nặng ấy, ta mới thực sự chạm tới bản chất của việc sống như một con người tự do.

Bạn không cần phải độc chiếm chân lý để có thể yêu thương thế giới này. Bạn chỉ cần ngước nhìn về phía Bao dung thể—về chân trời bao la vô tận ngoài kia—rồi dũng cảm bước về phía nó.

Với một cuộc đời, như vậy là quá đủ rồi.

Nếu bạn định nghĩa "sùng tín" tức là tin tưởng vào cái mà tôi gọi là "Siêu ý nghĩa" (Supermeaning) - một ý nghĩa hoàn hảo đến mức không thể nắm bắt hay diễn tả bằng ngôn ngữ lý trí - thì quả thực, hãy gọi tôi là một người "sùng tín".

Viktor Frankl

Có thể bạn quan tâm:

• Hiệp sĩ của Đức tin (Knight of Faith): Luôn vững tin giữa dòng đời “phi lý”
• Quy tắc Bạch kim & Quy tắc Vàng: Từ ý định đến tác động
• Cái tôi trưng bày: Vì sao “sống thật” trên mạng xã hội là điều bất khả thi?
• Ngụy tín (Bad faith): Khi ta tự dối bản thân để từ chối tự do