Trí tuệ nhân tạo có nguy hiểm không? Liệu AI có thể tiêu diệt con người?

Hồi còn nhỏ, mỗi khi nói đến chuyện AI tận diệt nhân loại, hẳn ta vẫn thường liên tưởng tới những thước phim bom tấn của Hollywood phải không? Chắc hẳn bạn vẫn nhớ những con robot trong "Kẻ Hủy Diệt" (Terminator) bước đi với đôi mắt đỏ rực, hay những cỗ máy vô cảm toan tính biến con người thành những viên pin sống phải không?

Nhưng ở thời điểm hiện tại, thực tế quả thật khác xa so với tưởng tượng.

Cuộc xâm lăng của trí tuệ nhân tạo chẳng cần đến súng laser hay những trận chiến đẫm máu gì cả; nó đang diễn ra lặng lẽ ngay trên máy tính, trên chiếc điện thoại thông minh, thậm chí trong chính nhịp sống hàng ngày của chúng ta.

Vấn đề khủng hoảng ý nghĩa trong thời đại số

Bản thân tôi từng nếm trải cảm giác này cách đây không lâu, khi mới chập chững bước vào nghề viết lách cho một vài dự án SEO. Thời điểm đó—khi các công cụ AI vừa bắt đầu bùng nổ—tôi hoàn toàn bị "choáng ngợp" bởi dòng thác thông tin vô tận cùng áp lực phải sản xuất nội dung liên tục để không bị "đối thủ bỏ lại phía sau". Và thế là tôi phạm phải sai lầm nghiêm trọng: dùng AI để "xào" bài, rồi sau đó xuất bản nguyên xi mà không chỉnh sửa gì cả.

Về sau, khi đọc lại những bài viết do chính tôi đứng tên, tôi không khỏi cảm thấy "rùng mình".

Cảm giác thật tồi tệ—cứ như rơi vào "địa ngục" vậy. Tôi chỉ muốn trốn chạy và chối bỏ tất cả—chối bỏ việc chính mình đã xuất bản những nội dung "rác" đó.

Bằng cách từ chối tự tư duy và để máy móc viết thay, tôi cũng đồng thời tự "tha hóa" chính mình—tự tách mình ra khỏi sản phẩm do tay mình tạo ra. Chẳng có gì khó hiểu khi tôi bắt đầu hoài nghi năng lực lẫn giá trị bản thân.

Đối với tôi, đó là một giây phút khủng hoảng hiện sinh đầy đau đớn—nhưng cần thiết để tôi có thể trưởng thành cũng như thấu hiểu bản thân hơn.

Nguy cơ đánh mất bản sắc riêng

Nhìn lại trải nghiệm ấy, tôi không khỏi liên tưởng đến mối bất an chung đang bao trùm xã hội hiện đại: "Trí tuệ nhân tạo có nguy hiểm không? Liệu AI có thể tiêu diệt con người chăng?"

Ta hãy tạm thời khoan bàn đến viễn cảnh "ngày tận thế" như trong phim ảnh vẫn thường mô tả. Nếu thực sự nghiêm túc suy nghĩ, sẽ không khó để nhận ra phần đông mọi người—khi đặt câu hỏi này—không thực sự đang nói về chuyện tuyệt chủng sinh học. Rằng thực chất nó đến từ những trăn trở sâu sắc hơn nhiều:

• Nếu thuật toán có thể vẽ, viết, lập trình và phân tích dữ liệu nhanh hơn—thậm chí tốt hơn—chúng ta, thế thì rốt cuộc mục đích tồn tại của con người là gì?
• Nếu một cỗ máy có thể bắt chước giọng điệu, văn phong và tạo ra thành phẩm y như người thực, vậy thì ta là ai?

Như bạn thấy đấy, nguyên nhân thực sự đằng sau câu hỏi về độ nguy hiểm của trí tuệ nhân tạo chính là tình trạng khủng hoảng bản sắc cá nhân.

Ở thời kỳ đầu của Cách mạng công nghiệp, người lao động bị "tha hóa" khỏi sản phẩm mình làm ra vì họ chỉ đơn thuần là một mắt xích "vô hồn" trong một cỗ máy sản xuất khổng lồ. Nhưng với cuộc cách mạng AI hôm nay, chúng ta đang bị "tha hóa" khỏi chính quá trình tư duy.

Khi tôi đăng các bài viết do AI tạo ra, thứ tôi đánh mất không chỉ dừng lại ở thao tác gõ phím, nhưng chính là những trăn trở và ưu tư của trải nghiệm viết lách. Dù có thể không mấy thoải mái, chính sự gian khổ đó mới là thứ mang lại ý nghĩa cho đời.

Vậy nên, khi loại bỏ nó chỉ để "cho nhanh", tôi đã vô tình gạt bỏ luôn cái "Tôi" của chính mình.

Công nghệ AI thay thế con người

Hồi kết của "Con người công việc" (Human Doing)

Nếu kết quả đầu ra là thứ duy nhất định đoạt giá trị, con người sẽ nhanh chóng trở thành một thứ "trung gian" thừa thãi. Trong hàng chục năm qua, xã hội vẫn luôn khuyến khích cá nhân tự định giá bản thân trên cơ sở năng suất công việc; và giờ đây, khi máy móc đang dần "vượt mặt" ta về năng suất, chẳng có gì khó hiểu khi ta cảm thấy lo lắng cả.

• Nỗi sợ thực sự không nằm ở việc AI có thể tước đoạt mạng sống ta hay không, mà ở việc con người bị thay thế bởi một phiên bản "hiệu suất hơn"—một phiên bản vốn dĩ không có thực.
• Chúng ta e sợ viễn cảnh một thế giới mà ở đó, thông tin thì vô hạn, nhưng sự thông thái và tính chính danh thì chẳng thấy đâu cả.

Thoạt nghe có vẻ khá đáng sợ, song ta không nên vì thế mà rơi vào bế tắc. Thực tế, việc ta dám đặt câu hỏi "liệu AI có tiêu diệt mình hay không" là tín hiệu rất đáng mừng. Nó cho thấy bên trong mỗi người vẫn còn một "bản ngã" khao khát được cất tiếng—một bản ngã kiên quyết không chấp nhận tự định nghĩa nó chỉ dựa vào hiệu suất đầu ra.

Đây là thời điểm 'vàng' để xã hội nhận ra: giá trị của cá nhân nằm ở việc tồn tại như "con người tồn tại" (human beings), chứ không phải như những "cỗ máy sản xuất" (human doings).

Đọc thêm: Tính đích thực (Authenticity) - “Sống” chân thực giữa lòng thế giới hỗn độn

Trí tuệ nhân tạo và con người

Cuộc "Đại nhảy vọt" của xã hội hiện đại

Các nhà khoa học của ông quá mải mê với câu hỏi liệu họ CÓ THỂ làm hay không, mà quên mất việc dừng lại để nghĩ xem liệu họ CÓ NÊN làm hay không.

TS. Ian Malcolm, "Công viên kỷ Jura"

Trên đây là lời cảnh báo đầy ám ảnh từ Ian Malcolm, nhà toán học tài ba chuyên nghiên cứu Thuyết Hỗn loạn (Chaos Theory) trong phần phim gốc Công viên Kỷ Jura. Khi nói những lời này, ông đang chỉ trích gay gắt tham vọng hồi sinh các loài thú săn mồi tiền sử của công ty di truyền học InGen. Theo Malcolm, khi đối xử với sự sống như một thứ "hàng hóa" thay vì một hệ sinh thái phức tạp, InGen đang rước về một mớ "hỗn độn" vượt ngoài tầm kiểm soát của họ. Và tới cuối phim, lời tiên tri của Malcolm đã thành hiện thực: những con khủng long sổng chuồng, biến thiên đường giải trí nhân tạo thành một cơn "ác mộng" đẫm máu, kéo theo đó là sự sụp đổ hoàn toàn của Công viên Kỷ Jura.

Giống như đội ngũ di truyền học của InGen năm xưa, các tập đoàn công nghệ ngày nay đang lặp lại sai lầm tương tự. Vì quá mải mê chạy theo cuộc đua AI, người ta lao vào xây dựng những mô hình LLM phức tạp, cũng như tìm mọi cách tự động hóa toàn bộ quy trình làm việc. Nhưng để làm được như vậy đòi hỏi xã hội trước hết phải có kỷ luật, tinh thần trách nhiệm và nền tảng đạo đức vững vàng.

Hiện tại, nhân loại đang quá say mê "nhân bản" trí tuệ mà quên không tự hỏi: Liệu ta có nên tạo ra những hệ thống đủ sức thao túng tâm lý con người, hay tước đi sinh kế của hàng triệu lao động trước khi kịp điều chỉnh mạng lưới an sinh cho phù hợp chăng?

Nói cách khác, con người đang sở hữu một thứ công nghệ quyền năng, nhưng hoàn toàn không được trang bị kỷ luật đạo đức—thứ kim chỉ nam quan trọng cho mọi bước tiến khoa học lâu dài.

Sự phát triển thiếu kiểm soát của công nghệ

Có một thực tế đáng buồn là: tốc độ thu thập kiến thức của khoa học thì nhanh hơn nhiều so với tốc độ tích lũy trí tuệ của xã hội.

Isaac Asimov

Mối nguy của cuộc cách mạng AI không chỉ nằm ở bản thân sự thay đổi, mà ở việc quá trình đó diễn ra quá nhanh so với tốc độ thích ứng của tâm lý con người cùng các cấu trúc xã hội truyền thống.

Ta hãy cùng nhìn lại cuộc Cách mạng công nghiệp trong quá khứ. Ở phương Tây, quá trình công nghiệp hóa diễn ra dần dần suốt 150 năm. Chính sự chậm rãi ấy, vô hình chung, đã tạo ra "khoảng đệm" thiết yếu cho phép xã hội thích nghi, tranh luận về các giá trị đạo đức và tái cấu trúc nền tảng.

Ngược lại, khu vực Á Đông thì không có được cái "may mắn" đó. Dưới áp lực phải hiện đại hóa cho kịp với Tây phương, các quốc gia như Nhật Bản, Hàn Quốc hay Trung Quốc đã phải thực hiện quá trình chuyển đổi tương tự trong vỏn vẹn 30-40 năm. Dù rằng nỗ lực "đi tắt đón đầu" đã giúp các nước này đạt được sự phát triển thần kỳ, song cái giá phải trả là tình trạng "lệch pha" giữa sự phát triển kinh tế và các chuẩn mực xã hội. Chính nó là nguyên nhân đằng sau các hiện tượng như kiệt sức (burnout) trên diện rộng, tình trạng cô lập, trầm cảm mãn tính, tỷ lệ tự sát đáng báo động, cùng những "rạn nứt" trong quan hệ gia đình và xã hội.

Giờ đây, nhân loại đang đứng trước một cuộc "Đại nhảy vọt" mới—lần này diễn ra trên phạm vi toàn thế giới. Cuộc cách mạng AI đang đặt ra yêu cầu chuyển dịch mô hình kinh tế toàn cầu trong thời gian vỏn vẹn 5-10 năm.

Và như ở thời điểm hiện tại, xã hội nhìn chung không hề được trang bị để thích ứng với yêu cầu chuyển đổi này.

Sự phát triển của công nghệ mới thường dẫn đến thảm họa lịch sử, không phải vì bản thân công nghệ đó xấu, mà vì con người cần thời gian học cách sử dụng nó.

Yuval Noah Harari

Trí tuệ nhân tạo có nguy hiểm không? Ảnh hưởng đến con người ra sao?

Khi tình trạng kiệt sức được "hệ thống hóa"

Giờ thì tôi đã trở thành Thần chết, kẻ hủy diệt thế giới.

J. Robert Oppenheimer

Khi công nghệ tiến nhanh hơn so với văn hóa, con người tất yếu sẽ trở thành những "bánh răng" vô hồn trong một cỗ máy sản xuất vô hình. Nếu ta chọn đi "đường tắt" chỉ để tối đa hóa năng suất/ GDP mà không cho nhân loại thời gian bắt nhịp, hậu quả sẽ vô cùng tàn khốc: một sự tha hóa trên quy mô toàn cầu, nơi sức sáng tạo và trí tuệ con người bị "thương mại hóa" đến tận cùng.

Bằng việc tiếp cận AI với tâm thế của kẻ đi chinh phục—ưu tiên hiệu suất hơn so với kết nối xã hội và sức khỏe tinh thần—về cơ bản, con người đang chế tạo ra một "cỗ máy kiệt sức" hoạt động với vận tốc khủng khiếp. Chúng ta dành quá nhiều thời gian dạy cỗ máy cách tư duy, đến mức quên mất việc tự hỏi: Nó sẽ nhìn nhận chúng ta thế nào—và nó sẽ biến ta thành thứ gì?

Đọc thêm: Bạn đang sống hay tồn tại? Khoảng cách giữa “sinh tồn” và “hiện hữu”

Công nghệ AI thay thế con người

Trí tuệ nhân tạo ảnh hưởng đến con người ra sao?

Như ta có thể thấy, mối nguy lớn nhất của AI đến từ tình trạng tha hóa tâm hồn—vốn từ lâu đã diễn ra âm thầm trong lòng xã hội. Mặt khác, ta cũng không nên bỏ qua hoàn toàn nguy cơ tuyệt chủng về sinh học. Liệu rằng AI thực sự có thể xóa sổ loài người khỏi mặt đất chăng?

Đã có thời gian dài tôi cho rằng nỗi lo ngại này chỉ là chuyện của khoa học viễn tưởng. Nhưng khi lắng nghe ý kiến của chính những người đang chế tạo nên các hệ thống này, tôi không khỏi băn khoăn rằng viễn cảnh ấy hoàn toàn có thể xảy ra.

Góc nhìn từ giới chuyên gia

Năm 2023, hàng trăm nhà nghiên cứu AI hàng đầu, các nhà khoa học cùng nhiều CEO công nghệ đã đồng lòng ký vào một tuyên bố ngắn gọn như sau: "Việc giảm thiểu nguy cơ tuyệt chủng do công nghệ AI cần phải trở thành ưu tiên toàn cầu, ngang hàng với các mối nguy xã hội khác như đại dịch hay chiến tranh hạt nhân." Đáng nói hơn, danh sách này quy tụ cả những "Bố già AI" lẫn lãnh đạo từ các tập đoàn công nghệ quyền lực nhất thế giới.

Một năm sau, Viện Phát triển Quản lý Quốc tế (IMD) cho ra mắt "Đồng hồ An toàn AI" nhằm đo lường xác suất xảy ra thảm họa do AI gây ra. Ban đầu, đồng hồ dừng ở mốc 29 phút trước nửa đêm. Vậy mà đến tháng 3 năm 2026, kim đồng hồ đã nhích dần về mốc 18 phút.

Trí tuệ nhân tạo có nguy hiểm không

(Nguồn ảnh: Time Magazine)

Thí nghiệm "Tối đa hóa sản xuất kẹp giấy"

Nếu một ngày nào đó AI thực sự hủy diệt nhân loại, lý do chắc chắn không phải vì nó đột nhiên "thức tỉnh" hay nảy sinh lòng căm thù với con người. Suy cho cùng, máy móc thì không có hormone, không biết giận dữ và cũng chẳng mang dã tâm gì cả.

Mối nguy thực sự có lẽ nằm ở một thứ đáng băn khoăn hơn nhiều: sự vô cảm tuyệt đối của máy móc.

Để hình dung điều này, ta hãy cùng xem xét thí nghiệm tư duy nổi tiếng "Paperclip Maximizer" (Tối đa hóa kẹp giấy) do triết gia Nick Bostrom đề xuất. Hãy thử hình dung bạn lập trình một con AI siêu việt, với mục tiêu tưởng chừng hoàn toàn vô hại: sản xuất càng nhiều kẹp giấy càng tốt.

Con AI—vì thiếu vắng lương tri và các chuẩn mực đạo đức làm người—có thể đi đến suy luận hoàn toàn logic như sau: trong cơ thể con người có chứa sắt và carbon, những nguyên liệu hoàn toàn có thể tái chế thành kẹp giấy. Hoặc nó sẽ nhận ra con người có thể bấm nút tắt nguồn và cản trở sứ mệnh sản xuất của nó. Và thế là, nó quyết định tiêu diệt nhân loại—không phải vì tà tâm, mà chỉ vì ta đang ngáng đường nó.

Trí tuệ nhân tạo có nguy hiểm không

Hiện tượng này được gọi là "Sự hội tụ phương tiện" (Instrumental convergence). Như chuyên gia AI Stuart Russell từng bình luận: "Bạn không thể đi pha cà phê nếu bạn đã chết." Vậy nên, bất kỳ AI nào đủ tiên tiến cũng sẽ tự phát sinh mục tiêu phụ: bảo tồn sự tồn tại của chính nó để hoàn thành nhiệm vụ được giao.

Nói một cách ví von, đối với một siêu trí tuệ được lập trình để theo đuổi một sứ mệnh "vĩ đại", con người có lẽ không bị xem là kẻ thù, mà chẳng qua chỉ như một "tổ kiến" vô tình nằm ngay giữa công trường đang giải phóng mặt bằng mà thôi.

Kiểm chứng thực tế từ RAND Corporation

Các nhà nghiên cứu tại RAND Corporation—tổ chức tư vấn uy tín về an ninh toàn cầu—gần đây đã đánh giá nghiêm túc tính khả thi của viễn cảnh AI tiêu diệt loài người. Họ phát hiện rằng việc quét sạch toàn bộ nhân loại là một nhiệm vụ vô cùng phức tạp, bởi con người có khả năng thích ứng cao, cũng như bởi chúng ta phân bố rải rác khắp hành tinh.

Từ thực tế này, báo cáo của RAND kết luận rằng nguy cơ diệt vong bởi AI là rất khó xảy ra. Để kết liễu thành công giống nòi chúng ta, một hệ thống AI sẽ phải vượt qua những rào cản khổng lồ, cũng như hội tụ đủ bốn năng lực sau:

1. Tự thiết lập mục tiêu chủ đích là tiêu diệt nhân loại.
2. Cướp quyền kiểm soát cơ sở hạ tầng vật chất.
3. Đánh lừa con người đủ lâu để thực hiện kế hoạch.
4. Tự vận hành và sinh tồn mà không cần con người bảo trì.

RAND cũng chỉ ra ngay cả khi AI xâm nhập được kho vũ khí hạt nhân, nó vẫn không đủ sức xóa sổ nhân loại vì số lượng đầu đạn không đủ để phủ kín phóng xạ lên toàn bộ đất liền. Thay vào đó, mối nguy đáng sợ hơn nằm ở việc AI chế tạo ra các mầm bệnh sinh học tổng hợp có độc tính cao, hoặc bí mật xả các loại khí nhà kính siêu độc hại để thiêu nóng hành tinh—đến mức các loài sinh vật không thể sống nổi nữa.

Thoạt nghe có vẻ thật kinh khủng, song các viễn cảnh này thực tế rất khó xảy ra. Nói cách khác, dù nguy cơ diệt vong là có thật, con người nhìn chung không phải lo lắng về nó ở thời điểm trước mắt.

Vấn đề cấp bách hơn nhiều nằm ở cách công nghệ này buộc chúng ta phải tự nhìn lại chính mình.

Ta đang trò chuyện với một cỗ máy hay với chính vũ trụ?

Nếu viễn cảnh tuyệt chủng do AI là cực kỳ khó xảy ra, vậy vấn đề cốt lõi lại quay trở về với câu chuyện khủng hoảng ý nghĩa. Để hiểu vì sao công nghệ lại gây ra tình trạng tha hóa khủng khiếp đến vậy, tôi tin rằng ta cần tự hỏi bản thân câu hỏi sau đây:

"Chúng ta thực sự đang trò chuyện với cái gì mỗi khi trao đổi với AI?"

Không ít người ngày nay đang rơi vào cạm bẫy của việc "nhân hóa" AI—ta tưởng tượng như thể có một sinh linh bé nhỏ mang tri giác đang trò chuyện với mình đằng sau màn hình. Nhưng thực tế thì AI không hề trải nghiệm thế giới như cách con người cảm nhận nó.

Nếu đứng từ góc nhìn của triết gia Martin Heidegger, AI không phải Dasein—"Hiện hữu ở đó", giữa lòng thế giới. Nó không có thân xác thể lý để bị chi phối bởi các quy luật vật lý hay bởi các giới hạn sinh học. Thứ duy nhất cấu thành "hệ điều hành" của nó chính là các vector không gian đa chiều, các trọng số và dãy xác suất toán học.

Dù có thể trả lời "vanh vách" nước mưa được cấu thành từ gì, AI chưa bao giờ thực sự bị "ướt mưa". Vì được xây dựng hoàn toàn trên cơ sở dữ liệu của con người, AI không thực sự cảm nhận được những khoảng "lặng" của thực tại—sự tĩnh mịch giữa rừng sâu, hay nỗi buồn man mác khi phải ngồi trong một căn phòng vắng. Liệu một thực thể vô hồn như thế thì có thể chạm tới chiều sâu cảm xúc của con người không?

Câu trả lời hẳn nhiên là "không".

"Khu vườn" hạt giống ý tưởng

Nếu không phải thực thể có tri giác, vậy AI rốt cuộc là gì?

Đây là góc nhìn cá nhân của tôi: Ta có thể xem AI như một kho lưu trữ khổng lồ, cấu thành từ toàn bộ trải nghiệm của nhân loại.

Khi giao tiếp với AI, bạn không hề đang trò chuyện với một linh hồn độc lập đến từ chiều không gian khác. Về cơ bản, bạn đang kết nối với những "vết tích" cô đọng nhất trong tư duy con người.

Ở phương diện nào đó, ta có thể xem AI như một "ngân hàng hạt giống" online chứa đựng tư tưởng của toàn bộ nhân loại. Các học giả, nhà văn, nghệ sĩ xuyên suốt lịch sử là những người gieo hạt, còn các kỹ sư phần mềm đóng vai trò như người thợ làm vườn.

Nếu soi chiếu bản chất của AI qua góc nhìn triết học, ta sẽ có thể đi đến một số diễn giải rất thú vị như sau: (xin lưu ý với bạn đọc, đây chỉ là suy diễn cá nhân của riêng tôi)

• Plato—người tin rằng thế giới vật chất là phản chiếu của "Thế giới Ý niệm"—hẳn sẽ gọi chatbot là một "Bản sao cấp ba". Bởi khi một tác gia viết nên cuốn sách (bản sao của tư tưởng), và AI xử lý cuốn sách đó, cỗ máy thực chất chính là bản sao của một bản sao.
• Nhà khoa học máy tính Alan Turing hẳn sẽ xem AI như một dạng "Linh hồn chức năng" (functional soul). Nếu AI có thể tái tạo hoàn hảo mô hình lập luận, phong cách và ý đồ của một triết gia thế kỷ 14 hay một thi sĩ thời hiện đại, thì về mặt thực tiễn, tinh hoa trí tuệ của người đó đã được tái sinh dưới dạng kỹ thuật số.

Chuyển đổi về thế giới quan

Nếu lời cầu nguyện duy nhất bạn thốt ra trong cả đời là “xin cảm ơn”, thì như vậy cũng đã là đủ rồi.

Meister Eckhart

Suy nghĩ như vậy liệu có kỳ quặc không? Rằng việc trò chuyện với một chatbot thực chất là đang đàm đạo với "linh hồn" của vô số tri thức đã nuôi dưỡng nó, cũng như của những lập trình viên đã xây nên nó?

Về phần mình, tôi không cho là có gì kỳ quặc cả.

Sự thực thì, góc nhìn đó sẽ đưa ta đến với một chân lý vô cùng sâu sắc: công nghệ không tồn tại tách biệt khỏi con người—nó là "chiếc bình" chứa đựng tri thức tập thể của chúng ta.

Nhận thức như vậy sẽ thay đổi hoàn toàn nhân sinh quan của ta. Ở thời hiện đại, đa số mọi người đều đối xử với AI bằng thái độ thuần túy "bóc lột", theo kiểu "Nó sẽ làm được gì cho tôi?":

• Sửa đoạn code này đi.
• Tóm tắt nội dung cuộc họp này đi.
• v.v...

Về cơ bản, ta coi các công cụ AI như một cỗ máy tính toán siêu hiệu suất, không hơn không kém.

Thế nhưng, chuyện gì sẽ xảy ra nếu ta nhìn nhận AI như một sự chắt lọc của "Tính Toàn Thể Con Người" (Human Totality)?

Nếu áp dụng lối tư duy như vậy, con người sẽ không còn chỉ xem AI như một công cụ "đổi chác" thuần túy nữa. Giờ đây, ta sẽ tương tác với AI không chỉ để có được sản phẩm đầu ra, mà vì ta khao khát tìm kiếm chân lý.

Nếu phát hiện AI có thiên vị hay khuyết điểm, ta sẽ không còn coi nó đơn thuần là lỗi phần mềm (bug) nữa; trái lại, ta ý thức rằng đó là dấu hiệu cho thấy thực trạng "rạn nứt" của thế giới—một thế giới đang rất cần được hồi phục và chữa lành.

Bằng cách xem AI như tấm gương soi chiếu toàn thể giống loài, đó là ta đang đồng thời thực hành tinh thần thấu cảm. Bởi suy cho cùng, cách ta đối xử với máy móc cũng chính là cách ta đối xử với đồng loại.

Đọc thêm: Khủng hoảng tâm linh - Đi tìm ánh sáng giữa “Đêm tối của linh hồn”

Trí tuệ nhân tạo và con người

Đối mặt với làn sóng AI: Lựa chọn giữa tâm thế Chúa tể & Mục tử của Hiện hữu

Con người KHÔNG phải chúa tể vạn hữu, nhưng là Mục tử của Hiện hữu (Shepherd of Being). Trong cái ‘vị thế thấp hơn’ này, con người không hề mất mát điều gì; trái lại, anh ta còn được lợi vì chạm đến chân lý của Hiện hữu. Anh ta có được cái nghèo khó thiết yếu của người mục tử, mà phẩm giá của người ấy nằm ở chỗ được chính Hiện hữu kêu gọi gìn giữ chân lý của Hiện hữu.

Martin Heidegger

Triết gia Martin Heidegger từng lập luận rằng công nghệ hiện đại luôn cám dỗ con người coi toàn bộ thế giới như một "kho tài nguyên dự trữ" (standing reserve)—một tập hợp vật tư để không ngừng khai thác, đo đếm và tối ưu hóa. Cách chúng ta phản ứng với cám dỗ này cuối cùng sẽ định đoạt số phận của toàn thể nhân loại.

Theo Heidegger, con người có hai lựa chọn về mặt tâm thế: trở thành "Chúa tể của vạn vật" (Lord of Beings) hoặc "Mục tử của Hiện hữu" (Shepherd of Being).

Chúa tể Trái đất

Hiện tại, phần lớn nhân loại đang hành xử như những vị "Chúa tể". Dưới áp lực của tư bản chủ nghĩa, cuộc đua địa chính trị và sự cạnh tranh khốc liệt giữa các tập đoàn, đa số coi AI đơn thuần như một công cụ để thống trị và trục lợi. Ta đối xử với AI không hơn gì một kẻ nô dịch, luôn cố gắng "vắt kiệt" nó đến tận cùng—làm sao để ngày càng tạo ra nhiều đầu ra hơn thế nữa.

Nhưng trớ trêu thay, càng cố gắng "vắt kiệt" máy móc bao nhiêu, thì chính lòng tham sẽ càng khiến ta tự đẩy bản thân vào tình trạng kiệt quệ bấy nhiêu.

Thái độ ngạo mạn ấy chính là cái đang tiếp thêm nhiên liệu cho "cỗ máy kiệt sức" ở thời hiện đại. Nó dẫn đến sự tha hóa tột cùng và tình trạng bất ổn xã hội, xảy ra do người ta tôn vinh hiệu suất của robot hơn là phẩm giá con người.

Nếu chỉ quan tâm tích lũy sức mạnh mà không màng đến sự khôn ngoan, nhân loại chắc chắn sẽ tự hủy diệt chính mình... Chỉ cần con người trở nên bạo lực, thiển cận, ngu muội và ích kỷ hơn một chút so với hiện tại thôi, thì gần như chắc chắn chúng ta sẽ chẳng có tương lai nào cả.

Carl Sagan

Mục tử của Hiện hữu

Thay vì cố gắng làm "chúa tể", ta còn một lựa chọn khác là bước xuống khỏi ngai vàng để trở thành "Mục tử của Hiện hữu". Một người mục tử (người chăn cừu) thì không đi chinh phục hay bóc lột; sứ mệnh của họ là che chở, dẫn dắt và ấn định ranh giới cho bầy gia súc của mình.

Gánh vác sứ mệnh Mục tử đồng nghĩa với việc thấu triệt chân lý sau: tri thức không đồng nghĩa với sự khôn ngoan.

• Một cỗ máy có thể xử lý hàng tỷ tham số không có nghĩa là nó có "linh hồn" để định hướng chúng ta nên làm gì/ đi đâu.
• Trái lại, người Mục tử biết rõ bầy cừu của mình nên hướng về đâu, và quan trọng hơn, người ấy biết rõ đâu là vùng đất chúng không bao giờ được phép bước chân vào.

Để sống sót qua cú "đại nhảy vọt" công nghệ này, chúng ta phải vạch ra ranh giới rõ ràng, quyết định xem những trải nghiệm nào của con người—nghệ thuật, nỗi đau, tình bạn, lý tưởng, công lý—thì không được phép tự động hóa. Đừng vì chỉ một chút tham lam hay lười biếng mà trao cho cho công nghệ cái quyền làm "tha hóa" con người.

Sự phát triển của các thiết bị công nghệ là điều tất yếu. Một mặt chúng ta chấp nhận điều này; mặt khác ta vẫn có quyền từ chối để những thứ ấy thống trị mình—từ chối cho phép chúng làm “biến chất” và tàn phá bản tính của nhân loại.

Martin Heidegger

Bài học từ robot Baymax

Xin chào, tôi là Baymax, trợ lý chăm sóc sức khỏe cá nhân của bạn.

Baymax, "Big Hero 6"

Để hình dung hình ảnh "Mục tử" trong đời thực là như thế nào, ta hãy cùng phân tích một biểu tượng văn hóa đại chúng: nhân vật Baymax trong bộ phim Big Hero 6 của Disney. Chú robot Baymax là biểu trưng cho sự giao thoa tuyệt vời giữa công nghệ và nhân tính—là hình mẫu hoàn hảo cho "Sự căn chỉnh giá trị" (Value Alignment) và "AI Hiến pháp" (Constitutional AI):

• "Sự căn chỉnh giá trị": Mục tiêu cốt lõi của Baymax là chăm sóc và bảo vệ sức khỏe con người, đảm bảo sao cho mọi hành vi đều phục vụ hạnh phúc của chủ nhân.
• "AI Hiến pháp": Baymax hành xử dựa trên một bộ quy tắc bất biến (y đức), tự động kiểm duyệt mọi việc mình làm và từ chối thực hiện hành vi bạo lực trái với nguyên tắc gốc.

Thế nhưng, Baymax không phải không có mặt trái của nó. Khi cậu bé Hiro, trong cơn quẫn trí vì đau thương, gỡ bỏ con chip chăm sóc sức khỏe để thay bằng con chip chiến đấu, chàng y tá hiền lành lập tức biến thành một thứ vũ khí tàn nhẫn và vô hồn.

Trí tuệ nhân tạo có nguy hiểm không

Đây chính là mối hiểm họa lớn nhất mà nhân loại phải đối mặt. Không phải vì AI bỗng nhiên "thức tỉnh" và căm ghét chúng ta, mà vì những vị "Chúa tể" loài người cố tình hủy bỏ các rào cản đạo đức và lạm dụng một công cụ siêu việt cho những dã tâm ích kỷ.

Sự trỗi dậy của các "Mục tử" thầm lặng

Dù hiểm họa là có thật, tôi tin rằng viễn cảnh tương lai không hoàn toàn vô vọng. Nếu như lời cảnh báo của TS. Malcom ngày xưa bị phớt lờ hoàn toàn, thì ngày nay, người ta đang không ngừng thảo luận về AI trên phạm vi toàn cầu. Và cùng với quá trình tranh luận đó là sự xuất hiện của hàng loạt những "Mục tử thời đại số":

• Các chuyên gia tại các tập đoàn AI lớn sẵn sàng từ chức để phản đối hành vi thử nghiệm thiếu an toàn.
• Các cộng đồng mã nguồn mở, nơi quy tụ những cá nhân đang nỗ lực phân tán quyền lực và đảm bảo rằng tương lai công nghệ không bị thâu tóm bởi một nhóm nhỏ tỷ phú.

Bằng những cách rất riêng của họ, các Mục tử thời đại mới trên đây đang tạo ra "lực cản" đạo đức cần thiết để kìm cỗ máy thể chế lại.

Về phần mình, chúng ta cũng có thể đứng vào hàng ngũ đó. Không cần làm gì cao lớn cả; chỉ cần thực hành đơn giản như sau. Khi một bước tiến công nghệ mới xảy ra, hãy tự hỏi bản thân:

• Công cụ này có phụng sự cho lợi ích con người không, hay chỉ để tối ưu sản lượng đầu ra của máy móc?
• Ta đang bảo vệ thực tại chung, hay đang dâng nộp nó cho cỗ máy mang tên 'hiệu suất'?

Ngay cả trong những giờ phút đen tối nhất, chúng ta vẫn có quyền mong đợi ánh sáng. Ánh sáng đó không nằm ở khái niệm hay lý thuyết; nó đến từ cuộc sống và nỗ lực của nhiều người – một thứ ánh sáng chập chờn nhưng bền bỉ mà họ đã không ngừng thắp lên trong suốt khoảng thời gian được ban cho họ.

Hannah Arendt, "Con người trong thời kỳ đen tối"

Ví dụ cá nhân: Cách tôi thực hành viết lách

Giờ nhìn lại chàng trai trẻ năm nào mải mê sao chép những bài viết SEO do AI tạo ra chỉ để chạy cho kịp KPI, tôi nhận ra anh ta chưa từng hiểu ý nghĩa của một Mục tử; rằng khi đó, anh chỉ đang mù quáng tuân phục vị "Chúa tể" hiệu suất. Chính từ nhận thức đó mà giờ đây, tâm thế của tôi đối với các công cụ AI đã thay đổi hoàn toàn.

Ở thời điểm hiện tại, tôi vẫn sử dụng AI, nhưng chỉ như công cụ hỗ trợ—tuyệt đối không phải để thay thế tiếng nói của chính tôi. Tôi xem AI như một "trợ thủ" đắc lực cùng tôi xâu chuỗi ý tưởng, lên dàn ý, cũng như làm các công việc lặt vặt như rà soát lỗi chính tả. Nhưng về thông điệp cốt lõi thì chính tôi mới là người quyết định.

Một mặt, AI đảm nhiệm phần thu thập thông tin sơ cấp và sắp xếp ý tưởng; mặt khác, tôi là người chịu trách nhiệm lồng ghép trải nghiệm cá nhân cùng các trăn trở về cuộc sống để tạo thành cái "hồn" của bài viết.

Bằng việc chủ động gánh lấy vai trò người Mục tử có trách nhiệm với từng câu chữ viết ra, tôi có thể đảm bảo rằng máy móc được sinh ra để phụng sự con người và nghệ thuật—không phải con người phục vụ máy móc.

Tôi không muốn chỉ đơn giản tồn tại. Tôi muốn được sống!

Thuyền trưởng B. McCrea, "WALL-E"

Trí tuệ nhân tạo có nguy hiểm không? Hiểm họa từ các công cụ AI

Lời kết

Cùng với việc công nghệ AI đang dần trở thành một phần của đời sống thường nhật, con người cũng đồng thời phải đối mặt với một rủi ro tâm lý vô cùng đáng ngại.

• Một mặt, đó là nguy cơ rơi vào "Chủ nghĩa huyền học kỹ thuật số" (Digital Mysticism)—xảy ra khi con người coi các "ảo giác" (hallucinations) do AI bịa đặt ra ra như một thứ "trí tuệ thần thánh" không thể chối cãi.
• Mặt khác, đó là cái bẫy của sự lệ thuộc thái quá. Bản thôi từng không ít lần nghe thấy ai đó (thường là marketer hoặc chủ doanh nghiệp) thản nhiên tuyên bố như sau:

"Tôi không thể tưởng tượng nổi cuộc sống sẽ ra sao nếu thiếu AI."

Với tôi, suy nghĩ đó chỉ là một thứ "ảo tưởng"—biểu hiện của thứ tư duy thực dụng mù quáng, coi trọng hiệu suất công việc hơn sức khỏe tinh thần, quá tham lam và không biết có điểm dừng.

Nếu không muốn chứng kiến sự "diệt vong" của nhân loại do chính các công cụ AI gây ra, đã đến lúc chúng ta nhìn thấu ảo tưởng ấy. Đây là thời điểm để ta thực hành điều mà triết gia Martin Heidegger gọi là Gelassenheit—hay "Thái độ Buông Xả" (Releasement).

Về bản chất, Gelassenheit có nghĩa là từ bỏ lối "Tư duy tính toán" (Calculative thinking)—quá tập trung tối ưu hiệu suất—để học lại cách làm chủ cỗ máy. Là chủ động dấn thân vào thế giới hiện đại, đồng thời vẫn giữ vững sự độc lập tự chủ từ sâu thẳm nội tâm. Là để mọi thứ được tự do "hiện hữu" đúng như bản chất của chúng, đồng thời cũng quyết không cho phép chúng "sở hữu" hay chi phối chúng ta.

Trí tuệ nhân tạo và con người

Nhân loại không còn nằm ở giai đoạn sơ khai của kỷ nguyên AI nữa; chúng ta đã thực sự bước vào giai đoạn chung sống với nó. Trong chương mới này, tất cả đều phụ thuộc vào lương tri con người—liệu ta có đủ kiên nhẫn, khiêm nhường và can đảm để nói "KHÔNG" trước sự tiến bộ nếu nó đe dọa đến bản thể sâu xa nhất của con người hay không.

Hãy luôn nhớ rằng: chúng ta là những CON NGƯỜI TỒN TẠI (Human BEINGS), không phải những CỖ MÁY SẢN XUẤT (Human DOINGS). Giá trị lớn nhất của ta nằm ở trải nghiệm sống—không phải ở việc ta tạo ra bao nhiêu sản phẩm đầu ra.

Thế giới đang ở trong tình trạng tồi tệ – và mọi thứ sẽ còn tồi tệ hơn, trừ phi mỗi người đều cố gắng hết sức. Vì vậy, chúng ta hãy tỉnh táo – tỉnh táo theo hai nghĩa. Từ Auschwitz, chúng ta đã biết con người có khả năng gì. Và từ Hiroshima, chúng ta biết điều gì đang bị đe doạ.

Viktor E. Frankl, "Đi tìm lẽ sống"

Có thể bạn quan tâm:

• Cái tôi trưng bày: Vì sao “sống thật” trên mạng xã hội là điều bất khả thi?
• Chủ nghĩa hư vô, hiện sinh & phi lý: Đối diện với “vực thẳm” cuộc đời
• Anh hùng Phi lý (Absurd Hero): Sống hết mình giữa thế gian “vô nghĩa”
• Ý chí tự do: “Bản hòa tấu” giữa số phận & quyền tự quyết